Nước điện phân chứa acid hypochlorous (HOCl) là dung dịch sát khuẩn được tạo ra bằng quá trình điện phân nước muối loãng, có phổ diệt khuẩn rộng, thời gian tác động nhanh và hầu như không để lại tồn dư độc hại khi được sử dụng đúng cách. Trong chăn nuôi hiện đại, HOCl đang được quan tâm như một công cụ hỗ trợ an toàn sinh học, vệ sinh chuồng trại, xử lý nước uống, khử mùi, chăm sóc bề mặt da và giảm nguy cơ lây lan mầm bệnh ở gia súc, gia cầm và thú cưng. Bài viết trình bày cơ sở khoa học, các hướng ứng dụng thực tiễn, lợi ích, giới hạn và đề xuất sử dụng HOCl theo hướng an toàn, phù hợp với điều kiện sản xuất ở Việt Nam.

Giới thiệu

Chăn nuôi gia súc, gia cầm ngày càng chuyển từ mô hình nhỏ lẻ sang hướng tập trung, chuyên nghiệp và chú trọng phúc lợi động vật. Cùng với sự phát triển đó, áp lực về kiểm soát mầm bệnh, mùi hôi, chất lượng nước uống, vệ sinh dụng cụ và an toàn cho người chăm sóc cũng tăng lên. Nguy cơ lây nhiễm bệnh trong chuồng nuôi không chỉ làm giảm năng suất, tăng chi phí phòng ngừa và điều trị mà còn ảnh hưởng đến an toàn thực phẩm và môi trường sống xung quanh.

Trong bối cảnh đó, nước điện phân chứa HOCl nổi lên như một lựa chọn có tiềm năng vì vừa có khả năng sát khuẩn, vừa thân thiện với người, vật nuôi và môi trường khi sử dụng đúng mức.

HOCl và nước điện phân là gì?

Acid hypochlorous, ký hiệu HOCl, là một dạng chlorine (clo trong tiếng Việt) hoạt tính tồn tại trong dung dịch nước. Về mặt sinh học, trong cơ thể vật sống, HOCl cũng là một phân tử oxy hóa được bạch cầu tạo ra trong quá trình đáp ứng miễn dịch nhằm bất hoạt vi sinh vật xâm nhập. Trong sản xuất, HOCl có thể được tạo ra tại chỗ bằng thiết bị điện phân dung dịch muối ăn pha loãng. Sản phẩm thường được gọi là nước điện phân, nước điện giải khử khuẩn, nước oxy hóa điện hóa hoặc dung dịch HOCl tùy theo công nghệ và mục đích sử dụng.

Điểm đáng chú ý của HOCl là phân tử có khả năng xuyên qua màng tế bào vi sinh vật và oxy hóa các thành phần thiết yếu như protein, lipid và vật liệu di truyền. Nhờ đó, HOCl có thể bất hoạt nhiều nhóm vi sinh vật, bao gồm vi khuẩn, nấm và một số virus có vỏ bọc. Ở pH hơi acid đến gần trung tính, phần HOCl không phân ly thường chiếm ưu thế hơn so với ion hypochlorite, vì vậy hiệu quả sát khuẩn có thể cao hơn so với các dung dịch clo kiềm thông thường nếu cùng điều kiện clo tự do.

Tuy nhiên, HOCl không phải là “thuốc chữa bệnh” hay giải pháp thay thế hoàn toàn cho vaccine, điều trị thú y, dinh dưỡng hợp lý và quản lý chuồng trại. Hiệu quả của dung dịch phụ thuộc vào nồng độ clo hoạt tính, pH, thời gian tiếp xúc, mức độ chất hữu cơ trên bề mặt, cách phun hoặc ngâm, chất lượng thiết bị tạo nước và quy trình bảo quản.

Hình 1. Minh họa các điểm ứng dụng nước điện phân chứa HOCl trong chăn nuôi: vệ sinh chuồng trại, xử lý đường nước, phun sương môi trường và khử khuẩn dụng cụ tại cơ sở thú y

Cơ sở khoa học và ưu điểm trong chăn nuôi

Nhiều nghiên cứu và báo cáo kỹ thuật cho thấy, HOCl có phổ sát khuẩn rộng và có thể ứng dụng ở nhiều khâu trong chuỗi chăn nuôi. Một nghiên cứu năm 2025 trên gà thịt ghi nhận việc dùng nước uống chứa HOCl nồng độ thấp có thể làm giảm tải lượng vi sinh vật trong phân tươi và manh tràng gà mà không làm ảnh hưởng đến hiệu suất tăng trưởng tổng thể trong cả chu kỳ nuôi. Các tài liệu kỹ thuật về chăn nuôi gia cầm cũng mô tả HOCl có thể dùng để vệ sinh đường nước, phun bề mặt, khử trùng dụng cụ, hỗ trợ vệ sinh trứng, xử lý không khí chuồng nuôi, và cả cho uống trực tiếp bằng liều thích hợp.

Ưu điểm nổi bật của HOCl là ít mùi hắc hơn nhiều so với dung dịch clo truyền thống hoặc nhiều loại thuốc sát trùng rẻ tiền khác, hầu như không gây kích ứng da khi dùng đúng nồng độ nên có thể dùng trong chuồng nuôi lúc đang có thú sống và có thể dùng phun xịt trực tiếp vào vật nuôi hay trong các phòng tắm cách ly cho người ra vào chuồng nuôi; đồng thời nước điện phân chứa HOCl có thể được sản xuất tại chỗ (ở nơi có nhu cầu sử dụng thường xuyên khối lượng lớn) nên giảm rủi ro vận chuyển và lưu kho hóa chất đậm đặc. Trong trang trại quy mô vừa và lớn, thiết bị tạo HOCl có thể tích hợp với hệ thống phun sương, rửa chuồng hoặc xử lý đường nước, giúp chuẩn hóa quy trình vệ sinh và giảm phụ thuộc vào thao tác pha chế thủ công.

Dù vậy, cần nhìn nhận thận trọng: các loại tạp chất hữu cơ như phân, chất độn chuồng, máu, dịch tiết và thức ăn thừa có thể làm giảm hiệu lực của HOCl. Do đó, nguyên tắc “làm sạch trước, khử trùng sau” vẫn là yêu cầu bắt buộc. Nếu phun HOCl trực tiếp lên nền chuồng còn nhiều chất bẩn, hiệu quả có thể thấp và gây lãng phí. Ngoài ra, dung dịch HOCl có thể giảm hoạt tính theo thời gian, đặc biệt khi tiếp xúc ánh sáng, nhiệt độ cao hoặc bình chứa không phù hợp.

Ứng dụng trong chăn nuôi gia súc

Ở các trại nuôi bò sữa, ứng dụng dễ thấy và thường xuyên nhất của nước điện phân là được dùng thay cho các loại dung dịch chứa iod hay chất sát trùng thông thường khác, vốn dễ gây kích ứng da, để vệ sinh bầu vú bò mỗi khi vắt sữa bò. Còn ở các trại chăn nuôi những loại gia súc gia cầm khác, nước điện phân chứa HOCl có thể được sử dụng cho vệ sinh môi trường chuồng trại; vệ sinh dụng cụ chăn nuôi hoặc dùng ở các khâu vệ sinh có tiếp xúc trực tiếp với da người hay với động vật sống.

Trong hệ thống nước uống, HOCl có thể hỗ trợ kiểm soát màng sinh học (biofilm – do quần thể vi khuẩn cư trú lâu ngày tạo nên) trong đường ống và giảm ô nhiễm vi sinh nếu được dùng đúng liều. Vệ sinh định kỳ bằng nước điện phân chứa HOCl, kết hợp xả rửa đường ống, góp phần cải thiện chất lượng nước uống. Một số sản phẩm thú y chứa HOCl cũng được đề cập trong tài liệu của Chương trình Hữu cơ Quốc gia Hoa Kỳ cho mục đích sát trùng, chăm sóc vết thương hoặc vệ sinh da trong chăn nuôi hữu cơ.

Ứng dụng trong chăn nuôi gia cầm

Gia cầm là nhóm vật nuôi có mật độ nuôi cao, tốc độ quay vòng đàn nhanh và nguy cơ lây lan mầm bệnh qua không khí, chất độn chuồng, nước uống và dụng cụ rất lớn. Vì vậy, HOCl có nhiều điểm ứng dụng trong trại gà thịt, gà đẻ, vịt, cút và trại giống. Ứng dụng phổ biến nhất là vệ sinh chuồng sau khi xuất bán hoặc chuyển đàn: dọn chất độn, cạo rửa bề mặt, dùng chất tẩy rửa để loại bỏ hữu cơ, sau đó phun HOCl lên sàn, vách, máng, lồng, quạt, rèm, khu úm và dụng cụ.

Trong trại gia cầm, đường nước là điểm rủi ro cao vì nước ấm, cặn thuốc, vitamin và chất hữu cơ có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển. HOCl có thể được sử dụng để vệ sinh định kỳ đường ống hoặc duy trì chất lượng nước ở mức phù hợp. Nghiên cứu trên gà thịt cho thấy, nước uống chứa HOCl nồng độ thấp có thể làm giảm tải lượng vi sinh vật đường ruột mà không ảnh hưởng đáng kể đến tăng trưởng tổng thể, gợi ý tiềm năng của công nghệ này trong kiểm soát nước uống. Tuy nhiên, mỗi hệ thống nuôi có điều kiện khác nhau nên cần thử nghiệm quy mô nhỏ, theo dõi tiêu thụ nước, sức khỏe đàn và chỉ tiêu năng suất trước khi áp dụng rộng.

Phun sương hoặc phun mù HOCl trong môi trường nuôi cũng được một số cơ sở quan tâm nhằm giảm bụi, mùi và vi sinh vật trong không khí. Khi áp dụng, cần đặc biệt chú ý thông gió, kích thước hạt sương, nồng độ dung dịch, thời gian phun và phản ứng hô hấp của đàn. Việc phun khi có gia cầm trong chuồng chỉ nên thực hiện với nồng độ phù hợp, thiết bị chuẩn và có giám sát; không nên xem đây là biện pháp thay thế cho thông thoáng chuồng, quản lý chất độn, mật độ nuôi hợp lý và chương trình vaccine.

Ở cơ sở ấp nở, HOCl có thể hỗ trợ vệ sinh khay ấp, xe đẩy, sàn, tường, phòng phân loại và bề mặt trứng giống theo quy trình được phê duyệt. Vì phôi gia cầm và gà con rất nhạy cảm, mọi thay đổi về hóa chất khử trùng trong nhà ấp cần được đánh giá cẩn thận trên tỷ lệ nở, chất lượng gà con và an toàn cho nhân viên.

Ứng dụng cho thú cưng và cơ sở dịch vụ thú y

Trong các gia đình nuôi chó, mèo và các cơ sở như phòng khám thú y, khách sạn thú cưng, spa thú cưng hoặc trại cứu hộ, HOCl có thể được ứng dụng chủ yếu cho vệ sinh bề mặt và dụng cụ. Các khu vực thường cần khử khuẩn gồm lồng vận chuyển, sàn phòng chờ, bàn khám, dụng cụ chải lông, bát ăn, khay vệ sinh, tay nắm cửa và khu cách ly động vật bệnh. Do HOCl ít mùi và ít kích ứng hơn nhiều hóa chất khử trùng mạnh, nó có thể phù hợp với môi trường có người chăm sóc và thú cưng thường xuyên tiếp xúc.

Một số sản phẩm HOCl dùng trong thú y được quảng bá cho chăm sóc da, vệ sinh vết trầy xước nhẹ hoặc hỗ trợ làm sạch vùng da kích ứng. Tuy nhiên, chủ nuôi không nên tự ý phun vào mắt, tai, vết thương sâu hoặc vùng niêm mạc nếu không có hướng dẫn của bác sĩ thú y. Với thú cưng có bệnh nền, dị ứng, viêm da nặng hoặc đang điều trị thuốc, HOCl chỉ nên dùng như biện pháp hỗ trợ vệ sinh, không thay thế chẩn đoán và điều trị.

Quy định sử dụng từ Liên minh châu Âu (EU), FDA ở Hoa Kỳ và một số nước khác

Tại Liên minh châu Âu, “active chlorine released from hypochlorous acid” (chlorine hoạt hóa phóng thích từ acid hypochlorous, HOCl) đã được phê duyệt là hoạt chất dùng trong sản phẩm diệt khuẩn theo Quy định thực thi của Ủy ban châu Âu. Quy định (EU) 2021/347 phê duyệt hoạt chất này cho các nhóm sản phẩm 2, 3, 4 và 5, bao gồm chất khử trùng khu vực tư nhân/công cộng, vệ sinh thú y, khu vực thực phẩm và thức ăn chăn nuôi, cũng như khử trùng nước uống. Đây là điểm đặc biệt liên quan trực tiếp đến chăn nuôi vì nhóm sản phẩm 3 đề cập đến vệ sinh thú y, còn nhóm sản phẩm 4 liên quan đến bề mặt, thiết bị, vật chứa và đường ống trong khu vực thực phẩm/thức ăn.

Đối với Hoa Kỳ, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã có các Food Contact Notification liên quan đến acid hypochlorous. Trong FCN 1811, FDA ghi nhận việc sử dụng HOCl được tạo từ phản ứng điện phân, với nồng độ clo tự do khả dụng không vượt quá 60 ppm, như tác nhân kháng khuẩn trong dung dịch nước dùng cho sản xuất và chuẩn bị thịt, gia cầm, thủy sản, rau quả và trứng vỏ. Các hình thức sử dụng được nêu gồm nước hoặc đá chế biến tiếp xúc với thực phẩm như phun, rửa, tráng, nhúng, nước làm lạnh, bể ngâm và nước chần trong điều kiện quy định. Những thông tin này cho thấy HOCl đã có cơ sở pháp lý trong một số ứng dụng tiếp xúc thực phẩm tại Hoa Kỳ, đặc biệt trong khâu chế biến thực phẩm có nguồn gốc động vật và thực vật.

Ở Nhật, từ năm 2014, Bộ Nông Nghiệp, Lâm Nghiệp và Thủy Sản đã có thông báo phê duyệt cho phép dùng nước điện phân như một hóa chất vô hại trong nông nghiệp, phổ biến trong cây trồng và cả thực phẩm cho con người.

Bảng 1. Tóm tắt cách áp dụng cho một số mục đích dùng nước điện phân chứa HOCI

Tại Việt Nam, trong vài năm gần đây đã có một vài cá nhân tự nhập thiết bị sản xuất nước điện phân chứa HOCl có công suất thấp để sử dụng cho cơ sở chăn nuôi cá nhân chứ chưa có nhiều nơi sản xuất nước điện phân với quy mô lớn. Hiện tại, có công ty TNHH SX-TM Hoàng Long đã bắt đầu nhập dây chuyền sản xuất quy mô công nghiệp từ châu Âu và đã được cấp phép đủ điều kiện sản xuất. Trong thời gian qua, cũng từ công ty Hoàng Long kết hợp với nhóm nghiên cứu thuộc Bộ môn Dinh Dưỡng, Trường Đại Học Nông Lâm TP. Hồ Chí Minh đã thử nghiệm sử dụng nước điện phân chứa HOCl cho các công việc ở Trại bò sữa; dùng làm nước uống cho gà nuôi thịt; và dùng cho một số phòng khám và phòng chăm sóc thú cưng trong địa bàn TP. Hồ Chí Minh. Các kết quả thử nghiệm là rất khích lệ cả về hiệu quả sinh học lẫn khía cạnh tài chính cho người/đơn vị sử dụng thử.

(Các kết quả thử nghiệm dùng nước điện phân chứa HOCl trong chăn nuôi sẽ được trình bày chi tiết trong một vài bài báo khác tiếp theo).

PGS. TS. Dương Duy Đồng
dong.duongduy@hotmail.com

Xem thêm:

Axit Formic: Dùng sao cho đúng và các lựa chọn thay thế

Đặc điểm phân tử và mô bệnh học của bệnh viêm da nổi cục (Lumpy Skin Disease) trên bò tại miền Bắc Việt Nam trong các đợt bùng phát năm 2020–2021