[Chăn nuôi Việt Nam] –  Trong bối cảnh các bệnh truyền lây từ động vật sang người tiếp tục đặt ra thách thức đối với an toàn dịch bệnh và thương mại nông sản, việc chuyển trọng tâm từ “ứng phó khủng hoảng” sang “phòng ngừa chủ động” đang trở thành định hướng chiến lược.

Dự án ZOLA (Giảm thiểu rủi ro bệnh truyền lây từ động vật sang người tại các chợ buôn bán động vật sống: hướng tới các can thiệp mang tính hệ thống) được triển khai trong tinh thần đó, với cách tiếp cận liên ngành và dựa trên bằng chứng khoa học.

Dự án do Chương trình PEPR PREZODE tài trợ trong khuôn khổ sáng kiến France 2030 của Chính phủ Pháp, được triển khai tại Việt Nam và Bangladesh. Tại Việt Nam, lễ khởi động dự án diễn ra ngày 4/3/2026 do Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam (VIAVS) phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Nông nghiệp Pháp vì Phát triển Quốc tế (CIRAD) tổ chức.

Toàn cảnh lễ khởi động dự án ZOLA

Hợp tác quốc tế theo tinh thần Một Sức khỏe

PGS.TS. Phạm Doãn Lân, Quyền Viện trưởng Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam Phát biểu tại lễ khởi động

PGS.TS. Phạm Doãn Lân, Quyền Viện trưởng Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam cho biết, Chính phủ Việt Nam và các Bộ, ngành luôn xác định phòng, chống bệnh truyền lây từ động vật sang người là nhiệm vụ trọng tâm, gắn với an toàn sinh học, an toàn thực phẩm và sức khỏe cộng đồng. Định hướng xuyên suốt là chuyển từ ứng phó bị động sang chủ động phòng ngừa; từ xử lý ổ dịch sang quản lý rủi ro theo chuỗi, theo hệ thống, trên cơ sở cách tiếp cận Một Sức khỏe với sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành Nông nghiệp, Y tế, Môi trường và chính quyền địa phương.

Dự án ZOLA được triển khai trong bối cảnh đó, với cách tiếp cận liên ngành, dựa trên bằng chứng khoa học và sự tham gia của các bên liên quan. Là đối tác thực hiện tại Việt Nam, chúng tôi cam kết phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý, chính quyền địa phương và cộng đồng thực hành; đồng thời đồng xây dựng giải pháp cùng người chăn nuôi, thương lái, tiểu thương và cán bộ thú y để bảo đảm các can thiệp có tính khả thi và bền vững.

Chúng tôi tin rằng, với sự hỗ trợ của các đối tác quốc tế và sự phối hợp tích cực trong nước, ZOLA sẽ góp phần giảm nguy cơ lây truyền bệnh từ động vật sang người, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học phục vụ hoạch định chính sách về an toàn sinh học và y tế công cộng.

Ông François Roger, Giám đốc CIRAD tại khu vực Đông Nam Á

Ông François Roger, Giám đốc đại diện CIRAD khu vực Đông Nam Á cho biết, “CIRAD rất vinh dự được cùng các cơ quan, tổ chức của Việt Nam, Bangladesh và Pháp chính thức khởi động dự án ZOLA – dự án hướng tới giảm thiểu rủi ro bệnh lây truyền từ động vật sang người tại các chợ động vật sống. Trong nhiều năm làm việc về cúm gia cầm (CGC) tại Đông Nam Á, chúng tôi rút ra một điều rõ ràng: đây không phải là mối đe dọa nhất thời, mà là rủi ro tái diễn và liên tục biến đổi. Giám sát là cần thiết, nhưng chỉ giám sát thôi là chưa đủ. Nếu các điều kiện và thực hành duy trì sự lưu hành của virus không thay đổi, rủi ro sẽ tiếp tục tồn tại”.

Dự án ZOLA được xây dựng trên tinh thần phòng ngừa chủ động, can thiệp ngay tại nơi rủi ro phát sinh, đặc biệt là trong các chợ động vật sống. Đây không phải là “vấn đề”, mà là một phần quan trọng của hệ thống thực phẩm và sinh kế. Tuy nhiên, với mật độ giao thương cao và sự tiếp xúc gần giữa người và động vật, các khu vực này cần được tiếp cận bằng những giải pháp mang tính cấu trúc và khả thi.

Theo ông François Roger, dự án ZOLA là một dự án Một Sức khỏe bởi sức khỏe con người, động vật và hệ sinh thái luôn gắn kết với nhau. Thành công của dự án phụ thuộc vào hợp tác liên ngành, liên quốc gia và sự phối hợp chặt chẽ giữa khoa học và quản lý. “Chúng tôi tin rằng phòng ngừa luôn hiệu quả hơn ứng phó khủng hoảng. Thông qua dự án ZOLA, chúng ta không chỉ cải thiện dữ liệu và mô hình, mà quan trọng hơn, góp phần nâng cao năng lực quản lý rủi ro trước khi khủng hoảng xảy ra”.

Ông Gilles Angles, Tùy viên Hợp tác Y tế, Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam khẳng định, dự án là minh chứng cho cam kết của Pháp trong phòng ngừa nguy cơ đại dịch. Việc dự án được lựa chọn trong khuôn khổ PREZODE và nhận hỗ trợ từ France 2030 thể hiện rõ định hướng: phòng ngừa sớm hiệu quả hơn ứng phó khủng hoảng. Hơn cả một dự án nghiên cứu, dự án ZOLA thể hiện chiều sâu hợp tác chiến lược giữa Pháp và Việt Nam trong lĩnh vực y tế toàn cầu. Pháp sẽ tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam nhằm tăng cường năng lực phòng ngừa và quản lý rủi ro một cách bền vững.

Các đơn vị đối tác tham gia dự án bao gồm:

• CIRAD (Pháp và Việt Nam).
• VIAVS và VNUA (Việt Nam).
• BLRI và CVASU (Bangladesh).
• INRAE và IRD (Pháp).

Dự án ZOLA: Chủ động giảm thiểu rủi ro CGC từ chợ động vật sống

Chợ động vật sống, đặc biệt là chợ gia cầm, đóng vai trò quan trọng trong hệ thống cung ứng thực phẩm và sinh kế của người dân tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam và Bangladesh. Tuy nhiên, với đặc điểm mật độ gia cầm cao, nguồn hàng pha trộn từ nhiều địa phương và sự tiếp xúc trực tiếp giữa người – động vật, đây cũng là môi trường thuận lợi cho virus CGC lưu hành và biến đổi.

Thực tiễn cho thấy, các biện pháp can thiệp truyền thống như lệnh cấm tạm thời, cải tạo cơ sở vật chất hay tăng cường an toàn sinh học tuy cần thiết nhưng chưa đủ để kiểm soát bền vững nguy cơ lây truyền. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở các hành vi thương mại, động lực kinh tế và cấu trúc tổ chức của hệ thống chợ.

Chính vì thế, dự án ZOLA hướng tới một cách tiếp cận khác: hiểu đầy đủ hệ thống để thiết kế các can thiệp mang tính cấu trúc, có thể duy trì lâu dài. Dự án được triển khai tại hai quốc gia Việt Nam và Bangladesh, mỗi nước lựa chọn hai chợ gia cầm sống làm điểm nghiên cứu chuyên sâu. Mục tiêu không chỉ là xác định mức độ lưu hành virus, mà còn làm rõ các hành vi then chốt làm gia tăng nguy cơ lây truyền, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp với thực tiễn địa phương.

Điểm nhấn của dự án ZOLA là phương pháp tiếp cận liên ngành, kết hợp:

• Dịch tễ học để phân tích diễn biến của quá trình lây truyền virus.
• Nhân học nhằm lý giải hành vi và quan hệ giữa các tác nhân thị trường.
• Kinh tế học để đánh giá động lực và lợi ích của các bên liên quan.
• Khoa học có sự tham gia để đồng thiết kế giải pháp kiểm soát.
• Nghiên cứu toàn diện từ chuỗi cung ứng đến hành vi.

Dự án tiến hành lập bản đồ mạng lưới thương mại gia cầm, xác định các tác nhân chính thức và phi chính thức trong chuỗi cung ứng. Các khảo sát cắt ngang được thực hiện lặp lại trong một năm nhằm nghiên cứu các thực hành buôn bán tại các thời điểm khác nhau và mức độ phơi nhiễm của con người.

Song song, các đợt lấy mẫu ngoáy họng gia cầm được triển khai định kỳ, kết hợp với mô hình dịch tễ để ước tính các chỉ số dịch tễ quan trọng. Cách tiếp cận này cho phép xác định thời điểm và thời gian virus lưu hành tại chợ, yếu tố then chốt để xây dựng biện pháp kiểm soát hiệu quả.

Đáng chú ý, dự án ZOLA không áp đặt giải pháp từ trên xuống. Thông qua các hội thảo và mô hình động lực hệ thống, dự án cùng các bên liên quan xác định “đòn bẩy” thay đổi hành vi và đánh giá tính khả thi của các biện pháp đề xuất. Các trò chơi mô phỏng quyết định được sử dụng để thử nghiệm kịch bản can thiệp trước khi triển khai thực tế.

Dự án ZOLA khẳng định một nguyên tắc: phòng ngừa hiệu quả chỉ có thể đạt được khi giải pháp phù hợp với bối cảnh kinh tế – xã hội và được các tác nhân thị trường chấp nhận. Bằng cách kết hợp bằng chứng khoa học với sự tham gia của cộng đồng và cơ quan quản lý, dự án góp phần xây dựng mô hình quản lý rủi ro dịch bệnh tại chợ gia cầm sống theo hướng chủ động, bền vững và dựa trên hệ thống.

Các chuyên gia thảo luận tại sự kiện

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại sự kiện

Thu Hằng