[Chăn nuôi Việt Nam] – PGS.TS Lê Văn Phan, giảng viên Khoa Thú y, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, nhà khoa học đầu tiên phát hiện bệnh dịch tả lợn châu Phi (ASF) tại Việt Nam và là tác giả của gần 40 công trình khoa học quốc tế về ASF, đã có cuộc trao đổi với Tạp chí Chăn nuôi Việt Nam về những diễn biến và thách thức của dịch bệnh này trong bối cảnh hiện nay. 

PGS.TS Lê Văn Phan, giảng viên Khoa Thú y, Học viện Nông nghiệp Việt Nam

PV. Nhìn lại năm 2025 vừa qua, Ông đánh giá thế nào về diễn biến của ASF tại Việt Nam?

PGS.TS Lê Văn Phan: Trong hơn một thập kỷ qua, ngành chăn nuôi lợn Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ, với quy mô đàn thuộc nhóm lớn trên thế giới và đóng vai trò quan trọng trong đảm bảo an ninh thực phẩm quốc gia. Tuy nhiên, kể từ khi ASF được phát hiện lần đầu tại Việt Nam vào năm 2019, ngành chăn nuôi đã phải đối mặt với một thách thức dịch tễ học rất lớn và kéo dài.

Đến năm 2025, ASF vẫn tiếp tục lưu hành tại nhiều địa phương và trong thực tế đã trở thành dịch địa phương (endemic) lưu hành trong cả nước. So với giai đoạn đầu của dịch, đặc điểm dịch tễ của ASF tại Việt Nam hiện nay đã có nhiều thay đổi. Bên cạnh các chủng virus genotype II độc lực cao gây bệnh cấp tính với tỷ lệ chết lớn, nhiều nghiên cứu gần đây đã ghi nhận sự xuất hiện của các chủng virus genotype II bị xóa gen có độc lực thấp, gây bệnh mãn tính trên lợn. Một số chủng trong nhóm này có hệ gen tương đồng cao với các chủng virus vaccine, dẫn đến hiện tượng nhiễm dai dẳng và khó phát hiện trong điều kiện thực địa.

Đặc biệt, từ năm 2023 đến nay, các nghiên cứu đã ghi nhận sự xuất hiện và gia tăng của các chủng virus ASF tái tổ hợp giữa genotype I và II. Các chủng này có khả năng gây bệnh cấp tính và đang được phát hiện ngày càng nhiều trong các ổ dịch gần đây. Một số kết quả nghiên cứu cho thấy, các vaccine ASF hiện có chưa cho thấy hiệu quả bảo hộ đầy đủ đối với các chủng tái tổ hợp mới nổi này. Theo các báo cáo dịch tễ gần đây của Cục Chăn nuôi và Thú y, các chủng virus ASF tái tổ hợp genotype I/II hiện chiếm tỷ lệ cao, ước tính khoảng 80-90% trong quần thể virus đang lưu hành tại Việt Nam.

Về mặt sinh học, ASFV là virus ADN sợi kép kích thước lớn, có khả năng nhân lên chủ yếu trong các tế bào miễn dịch của lợn, đặc biệt là đại thực bào. Virus có sức đề kháng cao trong môi trường và có thể tồn tại trong thịt đông lạnh, thức ăn thừa hoặc chất thải chăn nuôi trong thời gian dài. Vì vậy, ASF rất khó được loại bỏ hoàn toàn nếu không thực hiện nghiêm ngặt các biện pháp ATSH.

Tuy nhiên, ASF không phải là bệnh lây lan nhanh như một số bệnh truyền nhiễm khác trên lợn, chẳng hạn như lở mồm long móng hay hội chứng rối loạn sinh sản và hô hấp ở lợn. Trong nhiều trường hợp, virus có thể lây lan tương đối chậm trong đàn nếu được kiểm soát tốt. Điều này có nghĩa là nếu các trang trại thực hiện nghiêm ngặt các biện pháp ATSH, kiểm soát chặt chẽ con người, phương tiện, thức ăn và vật tư ra vào trại, đồng thời giám sát sức khỏe đàn vật nuôi thường xuyên, nguy cơ bùng phát dịch có thể được giảm thiểu đáng kể.

Trong bối cảnh virus ASF có sự đa dạng di truyền ngày càng gia tăng, việc kết hợp các phương pháp chẩn đoán như realtime PCR phát hiện virus và ELISA phát hiện kháng thể, cùng với giám sát dịch tễ chủ động, đóng vai trò rất quan trọng trong việc phát hiện sớm sự xâm nhập của virus vào đàn lợn. Tôi cho rằng trong giai đoạn tới, việc tăng cường năng lực chẩn đoán, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và áp dụng nghiêm ngặt các biện pháp ATSH sẽ tiếp tục là những trụ cột quan trọng trong chiến lược kiểm soát ASF tại Việt Nam.

PV. Với kinh nghiệm theo sát ASF từ năm 2019, theo Ông, dịch bệnh này đã làm thay đổi ngành chăn nuôi lợn Việt Nam như thế nào?

PGS.TS Lê Văn Phan: ASF có thể xem là một “cú sốc lớn” đối với ngành chăn nuôi lợn Việt Nam. Tuy nhiên, ở góc độ phát triển ngành, dịch bệnh này cũng thúc đẩy quá trình tái cấu trúc ngành chăn nuôi diễn ra nhanh hơn.

Trong khoảng 5 năm trở lại đây, có thể thấy rõ xu hướng chuyển dịch từ chăn nuôi nhỏ lẻ sang chăn nuôi trang trại quy mô lớn, quản trị hiện đại và ATSH cao. Các doanh nghiệp lớn đã đầu tư mạnh vào hệ thống trang trại khép kín, công nghệ chăn nuôi tiên tiến và quản lý dịch bệnh bài bản hơn. Ngược lại, các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ gặp nhiều khó khăn do hạn chế về vốn, kỹ thuật và điều kiện ATSH. Điều này tạo ra sự phân hóa rõ rệt trong ngành chăn nuôi.

Bên cạnh đó, ASF cũng thúc đẩy sự phát triển của các ngành dịch vụ hỗ trợ như sản xuất TĂCN, thuốc thú y, dịch vụ xét nghiệm, công nghệ chuồng trại và quản trị trang trại. Một xu hướng rất rõ là ngành chăn nuôi đang từng bước ứng dụng công nghệ số và tự động hóa, tiến tới mô hình chăn nuôi thông minh (smart farming).

Tuy nhiên, dù công nghệ có phát triển đến đâu yếu tố con người vẫn đóng vai trò quyết định trong việc vận hành và duy trì hệ thống ATSH. Trong bối cảnh hiện nay, khả năng kiểm soát dịch bệnh đặc biệt là ASF đã trở thành yếu tố cạnh tranh quan trọng của mỗi trang trại và doanh nghiệp chăn nuôi. Những đơn vị kiểm soát dịch bệnh tốt hơn sẽ có lợi thế lớn về hiệu quả sản xuất và khả năng tồn tại lâu dài.

PV. Từ kinh nghiệm nghiên cứu ASF nhiều năm, Ông có khuyến nghị gì cho người chăn nuôi và nhà quản lý?

PGS.TS Lê Văn Phan: Trong bối cảnh hiện nay, việc kiểm soát ASF không thể chỉ dựa vào một giải pháp đơn lẻ. Đây là vấn đề của toàn bộ hệ sinh thái ngành chăn nuôi, bao gồm nhà khoa học, doanh nghiệp, cơ quan quản lý và người chăn nuôi.

Thứ nhất, cần tăng cường hệ thống giám sát dịch tễ và năng lực chẩn đoán, đặc biệt là phát hiện sớm virus trong đàn. Các phòng thí nghiệm cần được kết nối và chia sẻ dữ liệu để tạo ra mạng lưới cảnh báo sớm về dịch bệnh.

Thứ hai, ATSH vẫn là biện pháp hiệu quả nhất hiện nay. Điều này bao gồm kiểm soát chặt chẽ con người, phương tiện, thức ăn, nguồn giống và vật tư ra vào trang trại.

Thứ ba, cần đẩy mạnh nghiên cứu và phát triển vaccine ASF một cách khoa học và thận trọng, đồng thời đánh giá nghiêm ngặt hiệu lực và độ an toàn trước khi sử dụng rộng rãi. Ngoài ra, hợp tác quốc tế trong nghiên cứu virus, chia sẻ dữ liệu dịch tễ và kinh nghiệm kiểm soát dịch bệnh là rất cần thiết để xây dựng chiến lược phòng chống ASF dài hạn cho Việt Nam. Tôi cho rằng trong tương lai, ngành chăn nuôi Việt Nam sẽ phát triển theo hướng hiện đại, ATSH cao và ứng dụng mạnh mẽ KHCN. Kiểm soát tốt dịch bệnh, đặc biệt là ASF, sẽ là nền tảng quan trọng để ngành chăn nuôi phát triển bền vững.

PV.Cơ duyên nào đã đưa Ông đến với việc sáng lập và đồng hành cùng Vettech – một đơn vị tập trung vào chẩn đoán nhanh và chính xác các bệnh trên vật nuôi?

PGS.TS Lê Văn Phan: Sau khoảng 8 năm học tập và làm việc ở nước ngoài, khi trở về Việt Nam vào tháng 9/2011, tôi nhận thấy ngành chăn nuôi trong nước đang phát triển rất nhanh nhưng hệ thống phòng thí nghiệm chẩn đoán độc lập phục vụ doanh nghiệp và người chăn nuôi vẫn còn khá hạn chế.

Các doanh nghiệp lớn thường đầu tư phòng thí nghiệm riêng để phục vụ nhu cầu giám sát dịch bệnh của họ. Tuy nhiên, đối với phần lớn các trang trại vừa và nhỏ, việc tiếp cận các dịch vụ xét nghiệm chuyên sâu vẫn còn nhiều khó khăn. Trong khi đó, trong chăn nuôi hiện đại, chẩn đoán sớm mầm bệnh là yếu tố quyết định để kiểm soát dịch bệnh hiệu quả. Từ thực tế đó, tôi cùng với một số học trò và đồng nghiệp quyết định thành lập Vettech, với mục tiêu xây dựng một phòng thí nghiệm chẩn đoán độc lập phục vụ ngành chăn nuôi.

Chúng tôi xác định rằng, hoạt động chẩn đoán phải đáp ứng ba tiêu chí quan trọng: “nhanh – nhạy – chính xác”. Trong thực tế sản xuất, chỉ cần chậm vài giờ hoặc vài ngày trong việc phát hiện các mầm bệnh truyền nhiễm xâm nhập vào trại, thiệt hại kinh tế đối với trang trại có thể rất lớn. Vì vậy, việc cung cấp kết quả xét nghiệm kịp thời và đáng tin cậy giúp người chăn nuôi đưa ra các quyết định quản lý đàn vật nuôi một cách chủ động và hiệu quả hơn.

Vettech được định vị như một mảnh ghép quan trọng trong chuỗi kiểm soát dịch bệnh của ngành chăn nuôi, đóng vai trò hỗ trợ các trang trại và doanh nghiệp trong việc phát hiện sớm mầm bệnh, giám sát dịch tễ và đưa ra các giải pháp kiểm soát phù hợp. Hiện nay, Vettech đã xây dựng và phát triển hệ thống xét nghiệm dựa trên các công nghệ chẩn đoán hiện đại như PCR, real-time PCR và các phương pháp huyết thanh học, điển hình là ELISA, nhằm nâng cao khả năng phát hiện sớm các bệnh truyền nhiễm trên vật nuôi.

 Chúng tôi tin rằng, trong bối cảnh dịch bệnh ngày càng phức tạp, chẩn đoán nhanh, nhạy và chính xác sẽ là công cụ quan trọng giúp người chăn nuôi chủ động kiểm soát dịch bệnh, từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất và hướng tới phát triển chăn nuôi bền vững.

Xin trân trọng cảm ơn Ông!

Hà Ngân (thực hiện)