[Chăn nuôi Việt Nam] – Con ngựa trong tiếng Mông gọi là “tu nểnh”. Trong gia đình người Mông, con ngựa được coi là tài sản quý, là “chiếc xe” khi lên nương, xuống chơi chợ hay đi chơi trong ngày hội… Với đặc điểm sinh sống ở vùng đồi núi cao, đồi dốc, cuộc sống của người Mông hầu như gắn liền với ngựa, con ngựa vì thế đã trở thành người bạn thân thiết giúp cuộc sống của đồng bào bớt khó khăn. Người Mông vốn có nghề nuôi ngựa từ xa xưa, truyền qua không biết bao thế hệ cho đến ngày nay những tri thức trong việc chọn ngựa, thuần dưỡng ngựa vẫn lưu truyền trong đời sống người Mông ở nhiều địa phương ở nước ta.

Phương thức chăn nuôi

Ngựa của người Mông được chăn nuôi theo hai phương thức: Một là, phương thức thả đàn tự do trong mùa sinh sản từ tháng 11 năm trước đến tháng 4 năm sau. Hai là, phương thức bán chăn thả (ngựa được chăn thả trong ngày, đến tối được đem nhốt vào chuồng trại).

Tri thức của người Mông trong chọn ngựa giống

Ngựa là tài sản quý, có giá trị cao trong mỗi gia đình nên việc chọn mua một con ngựa là việc hệ trọng. Trước khi đi mua ngựa, chủ nhà cũng phải xem ngày tốt, chọn ngày đẹp nhất. Mục đích của việc chọn ngày là cầu mong con ngựa luôn khỏe mạnh, hay ăn chóng lớn giúp gia đình ăn nên làm ra. Ngày tốt là những ngày từ đầu đến giữa tháng. Người Mông thường chọn mua ngựa vào ngày Thìn và ngày Tuất vì theo quan niệm của người Mông, con rồng là con vật thiêng không hại ai, con chó là con vật mà ai cũng có thể nuôi được, không phân biệt sang hèn, khí hậu hay địa hình hiểm trở cho đều có thể sống tốt. Chọn mua ngựa vào hai ngày này, người Mông hy vọng con ngựa mua về sẽ dễ nuôi như con chó, hiền lành không hại ai như con rồng.

Tri thức dân gian: Chọn, thuần dưỡng ngựa truyền thống của người Mông. Ảnh: Báo Lào Cai

Để chọn một con ngựa khỏe mạnh, trước hết phải nhìn xem tổng quan thân hình con ngựa rồi mới đi vào xem xét chi tiết. Ngựa có thân hình béo khỏe, lông mượt, mình dài, bốn chân to khỏe, ngực vạm vỡ, khuôn mặt cân đối,… luôn gây được sự chú ý với người mua. Ngựa có sức khỏe tốt nhất là lúc được 6-8 tuổi và đây cũng là lúc mà ngựa bán được với giá cao nhất.

Theo kinh nghiệm của những người già trong bản làng của người Mông, muốn biết tuổi của ngựa là dựa vào răng ngựa “ná nểnh”. Ngựa được 3 tuổi bắt đầu thay răng. Răng ngựa thay 2 đôi một lần, và cho đến khi 6 tuổi việc thay răng hoàn tất. Răng đầu tiên gọi là răng sữa, màu trắng. Sau khi thay, răng vĩnh viễn có màu hơi ngả vàng và thường to hơn răng sữa. Với con ngựa, răng là bộ phận quan trọng vì nó là khâu đầu tiên trong bộ máy tiêu hóa. Một con ngựa có hàm răng chắc khỏe sẽ ăn nhiều và có sức khỏe để làm việc. Ngựa có hàm răng đẹp là răng phải đều, ngắn, bề mặt bằng phẳng không có cái cao, cái thấp, răng nhỏ chắc. Hàm răng đều đẹp chứng tỏ ngựa ăn tốt, nhưng mặt khác nó còn chứng tỏ giá trị về mặt thẩm mĩ. Số lượng răng của mỗi con ngựa không giống nhau. Ngựa có từ 6-7 răng ở một hàm. Con ngựa có 7 răng, răng thường mất cân đối, không đều và đẹp so với 6 răng, vì thế, khi đem bán những con hàm có 7 răng thường khó bán hơn và mất giá hơn.

Một con ngựa có khuôn mặt đẹp các bộ phận trên vai như: tai, mũi, mồm, mắt phải được bố trí cân đối, hài hòa. Mỗi bộ phận nhỏ góp phần làm nên vẻ đẹp và giá trị của con ngựa.

Tai ngựa “tề nểnh” trước hết phải là một đôi tai tính, nhạy bén với các âm thanh. Theo kinh nghiệm của người Mông thì biểu hiện của đôi tai vừa thính vừa có giá trị thẩm mĩ cao là hai tai dựng đứng, cử động linh hoạt hướng đến nơi phát ra âm thanh. Tai ngựa dựng đứng ngoài việc nghe tốt cũng làm tăng thêm vẻ dũng mãnh cho con ngựa. Nếu con ngựa có hai tai cong và hướng vào nhau hoặc choãi ra hai bên quá nhiều đều là không tốt. Vì tai ngựa như vậy không thính và biểu hiện cho sức khỏe kém, những con ngựa đó thồ hàng khi đi qua đoạn đường lầy lội rất hay bị ngã. Hơn nữa, nếu ngựa nuôi để cưỡi, đôi tai lại càng quan trọng. Khi ngựa phi, hai tai ngựa hướng về phía trước để phát hiện chướng ngại vật cản đường. Chúng có thể phát hiện vật cản cách xa hàng chục mét và khi phát hiện chướng ngại vật ngựa dừng lại, hai tai chúng hướng ra sau và nhảy lên hý vang báo cho chủ biết. Nếu con ngựa có đôi tai kém nhanh nhạy chúng sẽ không dám phi nhanh, hoặc không phát hiện kịp vật cản có thể làm cả người cả ngựa bị ngã rất nguy hiểm. Vì vậy, đôi tai cũng là một phần thể hiện sức mạnh và sự dũng mãnh của con ngựa.

Mắt ngựa “kho mùa nểnh” là bộ phận rất quan trọng trên cơ thể. Mắt là cơ quan thị giác, thể hiện tính thẩm mĩ và tính cách của mỗi con ngựa. Mắt ngựa đẹp là đôi mắt to, tròn trong, con người có một màu đồng nhất. Con ngựa có mắt hơi lồi ra biểu hiện tính cách nhanh nhẹn, linh hoạt.

Theo kinh nghiệm của người cao tuổi dân tộc Mông, những con ngựa có lông mi dài tính cách hung dữ và hay phản chủ, muốn thuần phục chúng phải nhổ hết lông mi cũ cho mọc lông mi mới, đợt lông mọc sau sẽ ngắn hơn và bản tính của con ngựa cũng thuần hơn. Khi đi chọn ngựa cũng phải chú ý quan sát trên mí mắt ngựa có khoáy hay không, vì khoáy trên mắt ngựa biểu hiện tướng phản chủ. Tai và mắt tinh nhanh giúp cho ngựa phản ánh anh và kịp thời với những tác động của môi trường bên ngoài, do đó, ngựa còn như người canh giữ nhà vào ban đêm. Khi thấy có động, ngựa thường hí lên báo cho chủ biết. Nếu được huấn luyện tốt, ngựa sẽ là người bạn đồng hành cực kì trung thành, vì vậy, mỗi gia đình người Mông nuôi ngựa cũng thường có tình cảm và yêu quý chúng.

Theo kinh nghiệm chọn ngựa của người Mông, khi quan sát đầu ngựa “tau hâu nểnh” ngoài các bộ phận cơ bản như mắt phải to tròn, lông mi ngắn, tai dựng, răng đều đẹp thì trán ngựa phải bằng, khoáy phải nằm ở giữa trán và cao hơn mắt, phần tóc mai dày và dài là đẹp, sống mũi phải thẳng không ghồ ghề.

Khi chọn mua ngựa, những người Mông có kinh nghiệm luôn quan sát biểu hiện của con ngựa thông qua sự phân bố các khoáy trên cơ thể. Khoáy ngựa là một bộ phận quan trọng biểu hiện tính cách của con ngựa: hiền lành, thuần thục hay hung dữ, thông qua khoáy con ngựa ta có thể đoán được tính phản chủ hay không.

Chính vì vậy, khi đi mua ngựa, người Mông rất chú trọng tới chi tiết tưởng như đơn giản này. Mặt ngựa có một khoáy nằm ở chính giữa và cao hơn hai mắt là đẹp nhất, con ngựa có khoáy thấp dưới mắt thường khó bảo, không chịu nghe lời chủ. Ngoài ra, nếu trên lưng ngựa, phía cuối bờm có khoáy chiếu thẳng vào mặt người cưỡi ngựa cũng là một biểu hiện của tướng phản chủ báo hiệu điềm không may, ngoài ra, con ngựa đó còn có thể hay đi lung tung và hay bị ngã.

Phần tóc mai dày và dài giúp ngựa không bị hoa mắt khi đi trời nắng và ít bị giật mình, còn làm cho hình dáng ngựa đẹp hơn, bắt mắt hơn. Tuy tóc mai không phải là phần quan trọng ảnh hưởng đến giá trị của ngựa nhưng khi đi mua ngựa, người mau cũng chú ý đến chi tiết này vì nó thể hiện tính thẩm mĩ.

Lưng ngựa “rau cọng” thẳng, ngắn thồ, cưỡi tốt. Nếu lưng ngựa bị võng không những bị chê xấu về mặt thẩm mĩ mà con ngựa đó còn thồ, cưỡi rất kém cỏi. Chân ngựa “tơ nểnh” phải thẳng, không được choãi ra phía ngoài, dáng đi của ngựa phải ngay ngắn không được đánh võng sang hai bên. Các khớp chân ngắn chứng tỏ một con ngựa có đôi chân chắc khỏe. Khi di chuyển bước chân sau gần chạm tới bước chân trước, ngựa luôn đi theo sát người chủ là con ngựa nhanh nhẹn, hoạt bát. Móng ngựa “khẩu nểnh” tròn và thẳng đứng là móng đẹp, móng choãi là móng yếu thường đi chậm. Trong quá trình đóng móng cho ngựa, người ta phải gọt bớt phần móng ở phía trước để tạo cho móng dáng tròn. Móng tròn và thẳng đứng ngựa đi không bị vấp ngã, leo dốc tốt hơn.

Lông ngựa “Plau” cũng là yếu tố quan trọng làm nên giá trị của ngựa và phần nào chứng tỏ tình trạng sức khỏe của nó. Một con ngựa có bộ lông xơ xác không thể béo tốt và khỏe mạnh, người chủ của nó chắc chắn không quan tâm và chăm sóc tốt.

Bờm ngựa cũng là một yếu tố tạo nên vẻ đẹp của con ngựa. Bờm ngựa càng dài, dày và càng dựng bao nhiêu thì càng đẹp bấy nhiêu. Đối với ngựa đực, một chiếc bờm đẹp tạo nên vẻ dũng mãnh. Người ta thường cắt tỉa bờm của ngựa đực dài khoảng 10-15cm đến phần cuối giáp lưng thì để lại cho dài tự nhiên. Với người Mông, chọn ngựa cái sinh sản cũng tương tự như ngựa đực, trước tiên con ngựa to khỏe, trường ngựa nhưng đặc biệt phải chú ý phần mông. Mông to, mẩy chứng tỏ ngựa cái có khả năng sinh sản tốt và dễ đẻ.

Khi đi chọn ngựa, bất cứ người Mông có kinh nghiệm nào cũng biết cần phải cưỡi hoặc dắt ngựa chạy 1-2km để kiểm tra sức khỏe. Nếu khi chạy xong quãng đường 1-2km con ngựa vẫn có nhịp thở đều đặn chứng tỏ nó có sức khỏe tốt và không mắc bệnh gì về phổi. Còn ngược lại, ngựa thở dốc và nhịp thở không đều chứng tỏ con ngựa đó yếu có thể mắc bệnh phổi hoặc bệnh hô hấp.

Ngựa sung sức nhất ở vào độ tuổi từ 6-8 tuổi. Khi răng ngựa thay hết cũng là thời điểm ngựa khỏe mạnh nhất, thồ hàng hay kéo xe đều rất tốt. Mua ngựa ở độ tuổi này thường có giá rất cao nhưng bù lại chúng khỏe và làm việc với cường độ nhanh hơn so với ngựa non hoặc ngựa già. Con ngựa có ngoại hình to khỏe, vạm vỡ là một con ngựa có sức mạnh nhưng sức mạnh của con người có được tận dụng triệt để hay không phụ thuộc vào tính cách của nó.

Những kinh nghiệm chọn ngựa của người Mông được đúc rút qua nhiều thế hệ. Đàn ngựa càng phát triển, càng có vai trò quan trọng trong đời sống thì tri thức nuôi ngựa, chọn giống ngựa tốt càng được lưu truyền và phát triển sâu rộng trong văn hóa của người Mông.

TS. Tạ Thị Tâm, Viện Dân tộc học và Tôn giáo học