[Chăn nuôi Việt Nam] – Chiều ngày 30/5/2026, tại Trường Đại học Nông – Lâm Bắc Giang, Khoa Chăn nuôi – Thú y đã tổ chức thành công Hội thảo khoa học với chủ đề “Chẩn đoán một số bệnh mới nổi và tái nổi ở gia súc”. Sự kiện thu hút đông đảo các nhà khoa học, chuyên gia, cán bộ quản lý, doanh nghiệp cùng giảng viên và sinh viên ngành chăn nuôi – thú y tham dự nhằm tìm ra giải pháp cốt lõi bảo vệ ngành chăn nuôi trước những thách thức dịch tễ học phức tạp.

GS.TS. Phạm Bảo Dương – Bí thư Đảng ủy, Hiệu trưởng Trường Đại học Nông – Lâm Bắc Giang phát biểu tại hội thảo

Phát biểu tại hội thảo, GS.TS. Phạm Bảo Dương – Bí thư Đảng ủy, Hiệu trưởng Trường Đại học Nông – Lâm Bắc Giang, khẳng định trong bối cảnh xuất hiện ngày càng nhiều bệnh mới nổi và tái nổi gây thiệt hại lớn cho sản xuất, công tác chẩn đoán bệnh chính là nhân tố quyết định để kiểm soát dịch bệnh động vật một cách hiệu quả.

Bối cảnh ngành chăn nuôi: “Bộ lọc” khắc nghiệt và áp lực dịch tễ toàn cầu

PGS.TS Phạm Kim Đăng, Phó Cục trưởng Cục Chăn nuôi và Thú y

Mở đầu hội thảo, PGS.TS. Phạm Kim Đăng – Phó Cục trưởng Cục Chăn nuôi và Thú y đã trình bày báo cáo chuyên đề về “Tổng quan tình hình chăn nuôi ở Việt Nam”, phác thảo bức tranh toàn cảnh của ngành trong bối cảnh hội nhập. Ngành chăn nuôi Việt Nam hiện sở hữu vị thế lớn trên bản đồ thế giới như đứng thứ 5 về đàn lợn, thứ 2 về đàn thủy cầm và là quốc gia chăn nuôi năng động nhất khu vực Đông Á. Dù năng lực cung ứng nội địa tăng mạnh (đạt 6,2 triệu tấn thịt xẻ) và tự chủ tốt đối với thịt lợn (90,91%), gia cầm (81,82%), toàn ngành vẫn đang phải đối mặt với “khủng hoảng đa tầng” từ biến động thị trường thế giới, áp lực cắt giảm phát thải khí nhà kính (COP26, COP28), và sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, cũng như dịch bệnh ngày càng phức tạp.

Theo PGS.TS. Phạm Kim Đăng, cần nâng cao năng lực thú y và kiểm soát chặt chẽ dịch bệnh bằng hệ thống cảnh báo sớm, ứng dụng đồng bộ vắc-xin thế hệ mới và thắt chặt kiểm dịch giết mổ.

TS. Nguyễn Hữu Thọ – Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi, Thú y và Thủy sản tỉnh Bắc Ninh

Chia sẻ thực tế từ góc độ địa phương, TS. Nguyễn Hữu Thọ – Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi, Thú y và Thủy sản tỉnh Bắc Ninh cho biết, mô hình dịch bệnh hiện nay không còn diễn biến theo quy luật truyền thống mà ngày càng khó dự báo và lây lan nhanh hơn. Với tổng đàn gia súc gia cầm lớn (1,145 triệu con lợn và hơn 25 triệu con gia cầm), áp lực dịch bệnh tại Bắc Ninh rất nặng nề, đặc biệt khi hình thức chăn nuôi nhỏ lẻ xen kẽ dân cư vẫn là mắt xích rủi ro cao nhất. Từ thực tiễn phòng chống Dịch tả lợn châu Phi (ASF) với hàng ngàn con phải tiêu hủy trong năm 2025 và đầu năm 2026, cơ quan quản lý nhận định dịch bệnh mới nổi đã trở thành thách thức tổng hợp giữa dịch tễ, công nghệ và quản trị.

Sự biến đổi nguy hiểm của các tác nhân gây bệnh mới nổi và tái nổi

PGS.TS. Lê Văn Phan, Khoa Thú y, Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Báo cáo chuyên sâu của PGS.TS. Lê Văn Phan (Khoa Thú y, Học viện Nông nghiệp Việt Nam) cùng các dẫn liệu thực tế từ tỉnh Bắc Ninh đã làm rõ sự tiến hóa nhanh chóng, vượt qua năng lực giám sát truyền thống của các chủng vi-rút nguy hiểm.

• Sự trỗi dậy của các biến chủng và chủng lai ASFV: Đối với bệnh Dịch tả lợn châu Phi (ASF), thế giới và Việt Nam không còn đối mặt với một kiểu gen đơn lẻ. Tại Bắc Ninh, tỷ lệ lưu hành của chủng vi-rút lai Genotype I/II có xu hướng tăng mạnh từ 56,2% (năm 2025) lên đến 60% (đầu năm 2026)

PGS.TS. Lê Văn Phan cảnh báo thêm rằng, sự lưu hành của các chủng virus tái tổ hợp gen mang thông tin di truyền của cả genotype I và II gây các bệnh cấp tính trên heo. Đáng ngại hơn, các kết quả thử nghiệm lâm sàng cho thấy các loại vắc-xin thương mại hiện tại không bảo hộ hiệu quả trước chủng tái tổ hợp rASFV I/II này.

• Sự dịch chuyển Genotype của Circo vi-rút (PCV2): Vi-rút PCV2 gây hội chứng còi cọc và rối loạn sinh sản trên lợn đã chuyển dịch hoàn toàn từ các genotype cũ (PCV2a, PCV2b) sang Genotype PCV2d (chiếm tới 95,5% các ca nhiễm trong năm 2025) dưới áp lực miễn dịch của việc dùng vắc-xin và đột biến gen.

• Nguy cơ từ chủng Lở mồm long móng (FMD) mới SAT1: Bên cạnh các chủng lưu hành truyền thống (O, A, Asia 1), chủng SAT1 có nguồn gốc từ châu Phi đang lan rộng nhanh chóng lên phía Bắc và vừa được ghi nhận lần đầu tiên gây ổ dịch lớn tại Trung Quốc vào tháng 4/2026. Vaccine hiện tại không có miễn dịch chéo.

PGS.TS Lê Văn Phan cũng đưa ra kết quả tổng hợp kháng sinh đồ (năm 2025) trên hai đối tượng vi khuẩn phổ biến gây ô nhiễm nguồn nước và đường ruột chỉ ra thực trạng kháng thuốc báo động:

• E. coli (n = 677 mẫu): Đã kháng hầu hết các kháng sinh thông thường như Penicillin, Amoxicillin, Ampicillin, Tetracycline, Oxytetracycline (tỷ lệ kháng >80%). Các kháng sinh còn nhạy cảm cao bao gồm Colistin, Apramycin, và Fosfomycin.

• Salmonella spp. (n = 80 mẫu): Ghi nhận tỷ lệ kháng rất cao đối với Bacitracin, Spectinomycin, Penicillin, Amoxicillin. Vi khuẩn này hiện vẫn còn nhạy cảm tốt với Colistin, Apramycin và Neomycin.

Các đại biểu tham dự hội thảo

Thách thức chẩn đoán: Triệu chứng không điển hình và tình trạng đồng nhiễm

Cũng theo TS.Nguyễn Hữu Thọ, công tác kiểm soát dịch bệnh đang gặp khó khăn lớn do virus tiến hóa nhanh hơn năng lực giám sát truyền thống như:

Triệu chứng không điển hình: Các bệnh mới nổi thường có biểu hiện lâm sàng mơ hồ, dễ gây nhầm lẫn (ví dụ: bệnh ASF dễ nhầm với Tai xanh; bệnh Cúm gia cầm dễ nhầm với bệnh Newcastle). Do đó, không thể kiểm soát dịch bệnh bằng tư duy chẩn đoán cũ.

Tình trạng đồng nhiễm: Hiện tượng nhiều mầm bệnh cùng gây hại trên một đàn vật nuôi xảy ra phổ biến, làm phức tạp hóa quá trình điều trị và xử lý.

Hạn chế về năng lực thú y cơ sở: Các tuyến cơ sở vẫn thiếu thốn thiết bị chuyên dụng, thiếu kinh phí và hoạt động chưa có sự đồng bộ.

Ứng dụng công nghệ tiên tiến và chuyển dịch sang “Giám sát chủ động”

Để giải quyết triệt để bài toán dịch bệnh, theo TS. Nguyễn Hữu Thọ đề ra 07 nhóm giải pháp đồng bộ như;

(1) Giám sát dịch bệnh chủ động: Chuyển dịch mạnh mẽ từ thế phòng chống bị động (xử lý khi có ổ dịch) sang giám sát chủ động và dự báo sớm nguy cơ.

(2) Nâng cao nghiệp vụ: Thực hiện nghiêm túc và chuẩn xác các công tác chuyên môn thú y tại địa phương.

(3) Đảm bảo hậu cần: Chuẩn bị đầy đủ, kịp thời các loại vật tư, hóa chất và nguồn lực sẵn sàng phòng dịch.

(4) Xây dựng vùng an toàn: Đẩy nhanh tiến độ xây dựng các vùng, cơ sở an toàn dịch bệnh động vật.

(5) Thông tin truyền thông: Tổ chức tuyên truyền, tập huấn kiến thức phòng dịch một cách thực chất và sâu rộng đến người chăn nuôi.

(6) Hợp tác đa bên: Thắt chặt mối liên kết chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước và các nhà khoa học, viện nghiên cứu.

(7) Chuyển đổi số: Triển khai số hóa dữ liệu, coi chuyển đổi số là nền tảng cốt lõi của ngành thú y hiện đại nhằm tối ưu hóa công tác quản lý dịch bệnh.

“Sự phức tạp của chủng virus lai ASF Genotype I/II và các bệnh mới nổi đòi hỏi ngành thú y Bắc Ninh phải thay đổi tư duy quản trị, lấy chẩn đoán sớm và giám sát chủ động làm chìa khóa quyết định để bảo vệ an toàn cho tổng đàn vật nuôi trị giá gần 27.000 tỷ đồng của tỉnh”, TS. Nguyễn Hữu Thọ khẳng định.

PGS.TS Lê Văn Phan thì nhấn mạnh, chẩn đoán phòng thí nghiệm không chỉ dừng lại ở việc phát hiện bệnh mà đã trở thành công cụ tối quan trọng giúp: Phát hiện sớm và chính xác bản chất kháng nguyên/kháng thể của mầm bệnh; Phân tích tiến hóa di truyền để chủ động lựa chọn vắc-xin tương thích thực địa; Đánh giá hiệu quả bảo hộ thực tế của các chương trình vắc-xin; Giám sát dịch tễ học và cảnh báo sớm tình trạng kháng kháng sinh tại các trang trại chăn nuôi công nghiệp.

Các đại biểu tham dự hội thảo chụp ảnh lưu niệm

Hà Ngân