[Chăn nuôi Việt Nam] – Chăn nuôi là trụ cột kinh tế nông nghiệp, đảm bảo sinh kế cho hàng triệu hộ gia đình. Thế nhưng, đằng sau những con số tăng trưởng ấn tượng là một áp lực khổng lồ lên môi trường. Những vụ xả hàng nghìn tấn chất thải thời gian gần đây như một hồi chuông cảnh báo: Nếu không thực hiện nghiêm các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường, doanh nghiệp hay người chăn nuôi đều sẽ có thể phải đối diện trước pháp luật!

Doanh nghiệp hay người chăn nuôi lợn cần nhận thức rõ về việc tuân thủ pháp luật, đảm bảo xử lý môi trường (Ảnh: Nguyễn Hưởng) 

“Núi” chất thải và áp lực từ những con số “biết nói” 

Theo ông Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ NN&MT), hàng năm, đàn vật nuôi Việt Nam thải vào môi trường khoảng 60,6 triệu tấn chất thải rắn (phân khô, thức ăn thừa) và 289,6 triệu khối chất thải lỏng (phân lỏng, nước tiểu và nước rửa chuồng trại). Trong đó, khoảng 50% lượng chất thải rắn (30,5 triệu tấn), 80% chất thải lỏng (200-230 triệu m3 ) xả thẳng ra môi trường, hoặc sử dụng không qua xử lý sẽ gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. 

Mỗi năm, ngành chăn nuôi phát sinh khoảng 60,6 triệu tấn chất thải, trong đó khu vực chăn nuôi nông hộ chiếm tỷ trọng lớn nhất. Tỷ lệ chất thải phát sinh chủ yếu đến từ chăn nuôi trâu (98,8%) chiếm tỷ lệ cao nhất; bò (89,4%); lợn (75%) và gia cầm (71,8%). Bên cạnh đó, chăn nuôi hiện đóng góp khoảng 18% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu quy đổi theo CO₂, gây áp lực lớn lên môi trường, sản xuất và đời sống xã hội, đồng thời làm gia tăng tác động của biến đổi khí hậu. 

Kết quả khảo sát thực trạng xử lý chất thải cho thấy, chỉ 6,6% cơ sở chăn nuôi thực hiện báo cáo đánh giá tác động môi trường và 12,1% có kế hoạch bảo vệ môi trường. Về các biện pháp xử lý, 60,5% cơ sở đầu tư công trình khí sinh học (biogas), 32,4% áp dụng ủ phân, trong khi 3,1% sử dụng các hình thức khác như nuôi giun, nuôi cá, phơi hoặc bán chất thải. Đáng chú ý, có tới 96,1% trang trại đã áp dụng ít nhất một biện pháp xử lý chất thải chăn nuôi, song vẫn còn 3,9% chưa triển khai bất kỳ giải pháp nào. 

Trên báo chí, chúng ta thường xuyên bắt những thông tin cơ quan chức năng công bố xử phạt nhiều doanh nghiệp, trang trại, đặc biệt là chăn nuôi lợn xả chất thải ra môi trường. Đặc biệt, thời gian gần đây, sự việc một công ty chăn nuôi lớn ở Thanh Hóa vài năm nay xả chất thải, đã bị khởi tố hình sự “gây ô nhiễm môi trường”, thực sự là một dấu hỏi lớn, một hồi chuông báo động đối với toàn ngành chăn nuôi lợn của Việt Nam. 

Cần nâng cao nhận thức cho các doanh nghiệp và cơ sở chăn nuôi 

Nguyễn Ngọc Sơn, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Chăn nuôi Việt Nam nhấn mạnh, cần nâng cao nhận thức cho các doanh nghiệp cơ sở chăn nuôi bằng nhiều hình thức nhất là đối với chăn nuôi tập trung, cơ sở đã nằm trong vùng quy hoạch tạo sự chuyển biến rõ nét về việc tuân thủ pháp  luật, đảm bảo xử lý môi trường, an toàn dịch bệnh khi tham gia vào quá trình chăn nuôi hoặc xây dựng cơ sở sản xuất giết mổ, sơ chế, chế biến. 

Cùng với đó, đẩy nhanh tiến độ ứng dụng chăn nuôi công nghệ cao trong xu thế hội nhập thế giới trong đó ưu tiên tập trung nguồn lực, nhân lực cho các doanh nghiệp xây dựng liên kết chuỗi, có công nghệ xử lý môi trường tái chế, sản xuất các chất thải để phục vụ lại cho phát triển chăn nuôi trồng trọt. Ngoài ra, nhanh chóng nhân rộng các mô hình điển hình đã làm tốt, hiệu quả về tái chế chất thải thời gian qua, đi tắt, đón đầu các công nghệ mới tiên tiến về sản xuất tái chế chất thải chăn nuôi. 

Theo TS. Nguyễn Thành Trung – Bộ môn Nghiên cứu Hệ thống và Môi trường chăn nuôi, Viện Chăn nuôi và Thú y, để quản lý chất thải trong chăn nuôi cần đồng bộ: thể chế, chính sách; khoa học kỹ thuật; tài chính; quy hoạch vùng chăn nuôi; quy hoạch trang trại, thiết kế chuồng trại; quản lý trang trại…. 

Ông cho rằng, chất thải chăn nuôi (phân) là một tài nguyên quan trọng giàu dinh dưỡng và chất hữu cơ. Nếu quản lý kém, chúng sẽ trở thành vấn đề môi trường, đóng góp 6% tổng lượng phát thải khí methane do hoạt động của con người. Vì vậy, hướng đi mới là xử lý chất thải theo hướng tuần hoàn. 

Chất thải rắn (phân rắn) có thể được ủ compost hoặc nuôi côn trùng (giun quế, ruồi lính đen) để tạo ra thức ăn cho vật nuôi (lợn, gia cầm, lươn, ếch) hoặc phân hữu cơ. Chất thải lỏng có thể được lắng lọc, xử lý bằng biogas, sau đó nước thải sau biogas có thể dùng cho cây ăn quả hoặc rau. Khí biogas còn có thể dùng để đốt xác lợn chết. 

Nguyễn Thành Trung cũng cho biết, biochar đây là một giải pháp đầy tiềm năng để khắc phục những vấn đề của phương pháp xử lý thông thường như mùi hôi, hợp chất hữu cơ bay hơi, khí nhà kính, mầm bệnh (Salmonella, E. coli, Listeria, Cryptosporidium), tồn dư kháng sinh và kim loại nặng.

Lợi ích của biochar đó là giải quyết triệt để các vấn đề ô nhiễm, cải thiện chất lượng đất (tăng độ phì nhiêu, giữ nước, cung cấp dinh dưỡng) và đặc biệt là cô lập carbon, giảm phát thải khí nhà kính hiệu quả. 

Quy trình sản xuất như sau: Chất thải chăn nuôi (phân bò, lợn, gà) được tách nước/ làm khô sơ bộ, nghiền nhỏ (nếu cần), sau đó đốt yếm khí ở nhiệt độ 350-6000 C để tạo ra biochar dùng cải tạo đất, hấp thụ kim loại nặng và giữ nước. 

Đây là một phương thức cung cấp khẩu phần ăn đáp ứng đúng nhu cầu của từng cá thể vật nuôi, dựa trên dữ liệu thu thập từ cảm biến theo dõi khối lượng, hoạt động, lượng thức ăn tiêu thụ và điều kiện môi trường. 

Mục tiêu của việc nuôi đúng theo yêu cầu giúp đảm bảo vật nuôi nhận đủ chất dinh dưỡng, tránh thiếu hụt hoặc dư thừa, giảm các vấn đề sức khỏe và ô nhiễm môi trường. 

Tâm An