Tình trạng sử dụng kháng sinh thiếu kiểm soát trong chăn nuôi, cùng với việc xử lý chất thải chưa triệt để, đang hình thành một “vòng xoáy rủi ro” với nguy cơ thúc đẩy sự xuất hiện và lan rộng của vi khuẩn kháng thuốc. Vấn đề này không chỉ giới hạn trong phạm vi vật nuôi mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người thông qua môi trường sống và chuỗi thực phẩm. Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết về một chiến lược quản lý tổng thể, mang tính liên ngành và lâu dài. 

Chất thải chăn nuôi – nguồn phát tán vi khuẩn kháng thuốc

Tại Hội nghị Khoa học, Công nghệ Chăn nuôi và Thú y toàn quốc lần thứ nhất do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức cuối tháng 3, nội dung về kháng kháng sinh và an toàn thực phẩm đã thu hút sự quan tâm đặc biệt từ các nhà khoa học. Nhiều nghiên cứu được công bố đã chỉ ra những hạn chế đáng lo ngại trong quản lý chất thải và sử dụng kháng sinh hiện nay.

Theo nghiên cứu do Tiến sĩ Đặng Thị Thanh Sơn (Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam) thực hiện tại khu vực Thái Bình (nay thuộc Hưng Yên), chất thải chăn nuôi đang trở thành “ổ chứa” vi khuẩn kháng thuốc với quy mô lớn. Đáng chú ý, tỷ lệ vi khuẩn kháng Colistin – loại kháng sinh được xem là “tuyến phòng thủ cuối cùng” trong điều trị – trong mẫu phân lợn lên tới hơn 60%.

Ngăn chặn lạm dụng kháng sinh trong chăn nuôi

Không chỉ dừng ở vật nuôi, nguy cơ đã lan sang cộng đồng. Nghiên cứu cho thấy khoảng 28,2% trẻ em nhập viện tại địa phương mang vi khuẩn kháng thuốc CRE, có khả năng kháng từ 4–10 nhóm kháng sinh khác nhau. Đây là minh chứng rõ ràng cho sự lan truyền của vi khuẩn kháng thuốc từ môi trường chăn nuôi sang con người.
Nguy cơ mất an toàn thực phẩm từ nước thải.

Ở một góc nhìn khác, Tiến sĩ Lưu Quỳnh Hương (Viện Khoa học Kỹ thuật chăn nuôi) cảnh báo về rủi ro khi tái sử dụng nước thải chăn nuôi sau xử lý biogas để tưới cây trồng. Kết quả khảo sát cho thấy hệ thống biogas hiện chưa thể loại bỏ hoàn toàn vi sinh vật gây bệnh. Cụ thể, vi khuẩn Salmonella vẫn được phát hiện trong 58,3% mẫu nước thải và 16,7% mẫu rau ăn sống. Điều này cho thấy nguy cơ vi khuẩn xâm nhập trực tiếp vào thực phẩm, đặc biệt là các loại rau gia vị ăn sống, từ đó gây bệnh cho người tiêu dùng.

Áp lực từ khối lượng chất thải khổng lồ

Ngành chăn nuôi Việt Nam đang phải đối mặt với lượng chất thải rất lớn. Mỗi năm, tổng lượng chất thải rắn ước tính khoảng 61 triệu tấn, cùng với hơn 300 triệu m³ nước thải, chủ yếu phát sinh từ chăn nuôi gia súc. Tuy nhiên, chỉ khoảng 20% trong số này được xử lý và tái sử dụng hiệu quả, phần còn lại thải trực tiếp ra môi trường, làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm và phát tán mầm bệnh.

Riêng lĩnh vực chăn nuôi lợn với tổng đàn hơn 31 triệu con trong năm 2025 đã tạo ra hàng chục triệu tấn chất thải rắn và hàng trăm triệu mét khối nước thải. Đáng lo ngại, ngay cả sau xử lý biogas, vi khuẩn gây bệnh như Salmonella vẫn có thể tồn tại, tiềm ẩn nguy cơ lây nhiễm qua thực phẩm.

Thói quen sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi

Tại một số địa phương như Huế, phương thức chăn nuôi nhỏ lẻ, thả rông hoặc bán chăn thả vẫn phổ biến. Trong điều kiện này, người chăn nuôi thường dựa vào kháng sinh như biện pháp chính để phòng và trị bệnh. Khảo sát cho thấy có khoảng 33,3% hộ sử dụng kháng sinh với mục đích phòng bệnh và tới 71,5% dùng để điều trị. Việc lạm dụng này góp phần làm gia tăng nhanh chóng tình trạng kháng thuốc trong môi trường chăn nuôi.

Trước thực trạng trên, các chuyên gia cho rằng việc kiểm soát kháng kháng sinh không thể chỉ dựa vào các giải pháp đơn lẻ mà cần một chiến lược tổng thể ở cấp quốc gia.

Ở góc độ khoa học, bà Đặng Thị Thanh Sơn cảnh báo rằng tỷ lệ vi khuẩn kháng các loại kháng sinh mạnh như Carbapenem và Colistin đang ở mức đáng báo động. Do đó, cần tăng cường xử lý chất thải từ trang trại đến cơ sở y tế theo hướng tiếp cận “Một sức khỏe” (One Health), đồng thời triển khai các biện pháp mạnh để kiểm soát và tiến tới loại bỏ các chủng vi khuẩn kháng thuốc nguy hiểm.

Ở cấp quản lý, Thứ trưởng Bộ NN&MT Phùng Đức Tiến cho rằng kháng kháng sinh đã trở thành mối đe dọa nghiêm trọng, không chỉ trong chăn nuôi mà còn đối với sức khỏe cộng đồng. Vì vậy, cần đổi mới tư duy nghiên cứu và quản lý theo hướng tổng thể, gắn kết các chương trình lớn với nhu cầu thực tiễn của ngành và thị trường.

Hướng tới nền chăn nuôi an toàn và bền vững

Kháng kháng sinh hiện không còn là vấn đề riêng của ngành y tế hay nông nghiệp mà đã trở thành thách thức mang tính toàn cầu. Tại Việt Nam, tình trạng lạm dụng kháng sinh và quản lý chất thải chưa hiệu quả đang đòi hỏi những hành động quyết liệt hơn.

Để kiểm soát rủi ro, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, giới khoa học và người chăn nuôi. Chỉ khi các giải pháp được triển khai đồng bộ, ngành chăn nuôi mới có thể phát triển theo hướng an toàn, bền vững và bảo vệ sức khỏe cộng đồng trong dài hạn.

C.A