[Chăn nuôi Việt Nam] – Trong bối cảnh chủng virus lở mồm long móng (LMLM) SAT1 liên tục ghi nhận tại nhiều quốc gia trong khu vực và có xu hướng mở rộng phạm vi lưu hành, việc nhận diện đúng đặc điểm sinh học, biểu hiện lâm sàng và áp dụng các biện pháp chẩn đoán chính xác đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Theo TS. Nguyễn Đăng Thọ, Trung tâm Chẩn đoán thú y Trung ương, SAT1 không phải là bệnh mới nhưng không thể xác định chỉ bằng triệu chứng lâm sàng, mà cần dựa vào các xét nghiệm chuyên sâu để khẳng định và phục vụ công tác phòng chống dịch hiệu quả.

SAT1 không phải bệnh mới nhưng có nguy cơ lan rộng

Lở mồm long móng (LMLM) là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm trên động vật móng guốc chẵn như trâu, bò, lợn, dê và cừu. Tác nhân gây bệnh là virus Foot-and-mouth disease virus (FMDV), thuộc họ Picornaviridae, chi Aphthovirus. Virus có cấu trúc không vỏ bao, đường kính khoảng 25–30 nm với lớp capsid đối xứng hình khối 20 mặt được cấu tạo từ bốn protein VP1, VP2, VP3 và VP4. Đây là loại virus có khả năng lây lan rất nhanh, gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi tại nhiều quốc gia.

Tại Hội thảo Khoa học về tình hình bệnh Lở mồm long móng hiện nay, TS. Nguyễn Đăng Thọ cho biết, virus LMLM hiện được chia thành bảy serotype gồm O, A, Asia1, C, SAT1, SAT2 và SAT3. Trong đó, serotype O và A lưu hành phổ biến nhất trên phạm vi toàn cầu; Asia1 chủ yếu xuất hiện tại châu Á; còn nhóm SAT1, SAT2 và SAT3 tập trung chủ yếu tại khu vực châu Phi.

TS. Nguyễn Đăng Thọ – Trung tâm Chẩn đoán Thú y Trung ương trình bày tại Hội thảo

SAT1 là một trong những serotype có mức độ đa dạng di truyền rất cao với nhiều topotype và lineage khác nhau. Chính sự đa dạng này khiến việc lựa chọn vaccine bảo hộ trở nên khó khăn hơn bởi mức độ tương đồng kháng nguyên giữa các chủng không giống nhau.

Trong những năm gần đây, SAT1 liên tục được ghi nhận tại nhiều quốc gia ngoài phạm vi lưu hành truyền thống. Đầu năm 2025, SAT1 lần đầu được phát hiện tại Iraq và Bahrain, sau đó nhanh chóng lan sang Kuwait, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập. Đến cuối năm 2025, SAT1/III tiếp tục được ghi nhận tại Iran và Thổ Nhĩ Kỳ với trình tự gene có mức tương đồng trên 99% với một chủng đang được sử dụng trong sản xuất vaccine.

Giai đoạn 2025–2026, các ổ dịch SAT1/III tiếp tục xuất hiện tại đảo Síp, Hy Lạp và lần đầu tiên xuất hiện tại Trung Quốc với các ổ dịch ở Tân Cương và Cam Túc trong tháng 3–4/2026. Đến tháng 5/2026, Mông Cổ cũng ghi nhận các ca bệnh SAT1/III tại tỉnh Bayan-Ölgii, cho thấy chủng virus này đang tiếp tục mở rộng sang khu vực Đông Á.

Ca nhiễm bệnh LMLM ở Tân Cương và Cam Túc (Trung Quốc) 

Không thể nhận biết SAT1 chỉ bằng triệu chứng lâm sàng

Một trong những nội dung được TS. Nguyễn Đăng Thọ đặc biệt nhấn mạnh là SAT1 không có dấu hiệu lâm sàng đặc hiệu để phân biệt với các serotype khác của virus LMLM.

Sau khi xâm nhập cơ thể, virus nhân lên tại vùng hầu họng rồi đi vào máu, gây virus huyết trước khi hình thành các tổn thương biểu mô dưới dạng mụn nước. Đồng thời, virus được bài thải qua hơi thở, dịch miệng và dịch mũi, tạo điều kiện lây lan rất nhanh giữa các cá thể trong đàn.

Đối với lợn, thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ 48–96 giờ. Virus xuất hiện trong máu khoảng 2–3 ngày sau khi tiếp xúc và đạt đỉnh vào ngày thứ 3–4. Trong khi đó, virus trong dịch miệng và dịch mũi có thể được phát hiện sớm hơn cả thời điểm xuất hiện triệu chứng lâm sàng.

Ở bò, thời gian xuất hiện virus huyết chậm hơn, khoảng 96–120 giờ sau tiếp xúc. Virus trong dịch miệng và dịch mũi vẫn xuất hiện trước các biểu hiện lâm sàng, còn virus trong dịch probang có thể tồn tại tới 28 ngày hoặc lâu hơn.

Một số hình ảnh về bệnh LMLM

Triệu chứng điển hình của bệnh LMLM gồm sốt cao đột ngột từ 39,5–41°C, bỏ ăn, mệt mỏi, chảy nhiều nước dãi, xuất hiện mụn nước hoặc vết loét ở niêm mạc miệng, khe móng, vành móng và đầu vú. Gia súc đi lại khó khăn, khập khiễng, giảm ăn, giảm sản lượng sữa; gia súc non có thể chết đột ngột do viêm cơ tim ngay cả khi chưa xuất hiện mụn nước điển hình.

Điểm đáng lưu ý là SAT1 hoàn toàn không có dấu hiệu lâm sàng riêng biệt để phân biệt với các serotype khác. Vì vậy, việc nhìn vào triệu chứng không thể xác định gia súc mắc SAT1.

Theo TS. Nguyễn Đăng Thọ, nhiều quan niệm cho rằng SAT1 luôn gây bệnh nặng hơn serotype O hay có thể nhận biết qua triệu chứng đều chưa có bằng chứng khoa học thống nhất. Mức độ nghiêm trọng của bệnh còn phụ thuộc vào chủng virus, khả năng miễn dịch và nhiều yếu tố dịch tễ khác.

Khả năng lây lan mạnh và cần phân biệt với nhiều bệnh khác

Các kết quả nghiên cứu thực nghiệm được trình bày cho thấy SAT1 có độc lực cao trên cả bò và lợn.

Ở bò, thí nghiệm đánh giá độc lực ghi nhận giá trị BID₅₀ của chủng SAT1 năm 2026 lớn hơn 8,5, cao hơn nhiều chủng LMLM từng được nghiên cứu trước đó. Điều này cho thấy SAT1 có khả năng gây bệnh rất mạnh trên đàn bò.

Đối với lợn, SAT1 có giá trị SID₅₀ đạt 6,5, đồng thời gây tổn thương nghiêm trọng ở chân và khiến bệnh diễn biến nặng.

Các nghiên cứu về khả năng truyền lây cũng cho thấy virus có tốc độ lây lan rất nhanh. Trong thí nghiệm nuôi chung năm con lợn khỏe với bò mắc SAT1, toàn bộ lợn đều nhiễm bệnh chỉ sau hai ngày tiếp xúc. Thí nghiệm truyền lây giữa lợn với lợn cũng ghi nhận 100% số con tiếp xúc mắc bệnh trong thời gian ngắn.

Những kết quả này cho thấy nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời, SAT1 hoàn toàn có khả năng lây lan nhanh trong đàn gia súc.

Tuy nhiên, do các biểu hiện lâm sàng của LMLM tương đồng với nhiều bệnh khác nên việc chẩn đoán tại thực địa cần hết sức thận trọng. Trong đó, bệnh viêm mụn nước có triệu chứng gần như giống hệt LMLM và còn có khả năng lây sang người. Do vậy, việc chỉ dựa trên biểu hiện bên ngoài rất dễ dẫn đến chẩn đoán nhầm và áp dụng biện pháp xử lý không phù hợp.

Một số hình ảnh các bệnh ở lợn cần phân biệt với LMLM

Một số hình ảnh các bệnh ở bò cần phân biệt với LMLM

Chẩn đoán bằng xét nghiệm là yêu cầu bắt buộc

Theo TS. Nguyễn Đăng Thọ, chẩn đoán lâm sàng chỉ giúp nghi ngờ gia súc mắc bệnh LMLM, nhưng hoàn toàn không thể xác định serotype gây bệnh.

Để khẳng định SAT1, cần sử dụng các phương pháp xét nghiệm chuyên sâu như RT-PCR hoặc RRT-PCR nhằm phát hiện virus, định type và trong một số trường hợp có thể xác định dòng virus lưu hành. Ngoài ra, các kỹ thuật ELISA phát hiện kháng nguyên, phân lập virus trên tế bào, giải trình tự gene hay các xét nghiệm phát hiện kháng thể cũng được sử dụng tùy theo mục đích giám sát và điều tra dịch tễ.

Đặc biệt, kết quả RT-PCR dương tính với virus LMLM không đồng nghĩa có thể kết luận đó là SAT1. Muốn xác định chính xác cần thực hiện định type hoặc giải trình tự gene.

Các chuyên gia cũng lưu ý rằng hiệu quả bảo hộ của vaccine đối với SAT1 phụ thuộc vào thành phần vaccine và mức độ tương đồng kháng nguyên giữa chủng vaccine với chủng virus lưu hành. Vì vậy, việc xác định đúng serotype có ý nghĩa quan trọng trong lựa chọn giải pháp phòng bệnh phù hợp.

Theo kết quả giám sát hiện nay, virus LMLM SAT1 vẫn chưa được phát hiện tại Việt Nam. Tuy nhiên, trước diễn biến dịch bệnh tại nhiều quốc gia lân cận, công tác giám sát tại các tỉnh biên giới cần tiếp tục được duy trì chặt chẽ nhằm phát hiện sớm nguy cơ xâm nhập.

Hoạt động giám sát LMLM SAT1 tại các tỉnh biên giới 

TS. Nguyễn Đăng Thọ nhấn mạnh, SAT1 là một serotype của virus LMLM chứ không phải bệnh mới. Do không có biểu hiện lâm sàng đặc hiệu, việc phát hiện sớm, lấy mẫu xét nghiệm kịp thời và tăng cường phối hợp giữa người chăn nuôi, doanh nghiệp cùng hệ thống thú y là những yếu tố then chốt giúp kiểm soát hiệu quả nguy cơ xâm nhập của chủng virus này, góp phần bảo vệ an toàn cho ngành chăn nuôi Việt Nam.

Lan Hương