[Tạp chí Chăn nuôi Việt Nam] – Trong hai thập kỷ qua, nhiều nghiên cứu đã tập trung vào việc phát triển các lựa chọn thay thế cho kháng sinh để bảo vệ sức khỏe và hiệu suất của vật nuôi, đó là men vi sinh, prebiotic, axit hữu cơ, tinh dầu thực vật và các chất khoáng như đồng và kẽm.

Những nhà nghiên cứu khác nhau đã chứng minh các loại tinh dầu có tiềm năng lớn cho việc thay thế kháng sinh vì chúng có đặc tính kháng khuẩn, chống viêm, chống oxy hóa. Ngoài ra còn tăng cường khả năng tiêu hóa (Chitprasert và Sutaphanit, 2014) và khả năng miễn dịch (Brenes và Roura, 2010), tăng cường sức khỏe đường ruột bằng cách giảm thiểu ảnh hưởng của vi khuẩn gây bệnh (Chitprasert và Sutaphanit, 2014), kiểm soát mùi hôi và khí thải amoniac (Varel, 2002).

Hơn nữa, các loại tinh dầu thường được coi là có sẵn trong tự nhiên, an toàn, hiệu quả, ít độc hại và không có dư lượng như kháng sinh (Gong et al., 2014). Sau đâylà một số chất tinh dầu thường dùng để điều trị và phòng ngừa hiệu quả bệnh đường hô hấp cho gia súc, gia cầm.:

• Tinh dầu bạc hà với hoạt chất chính là menthol, chất kháng khuẩn tự nhiên, nó thường được dùng để giảm ho, hỗ trợ chữa trị và làm giảm triệu chứng của các bệnh như hen, viêm xoang, cúm, viêm phế quản, chống buồn nôn, giảm đau cơ, giảm đau họng, giảm tắc nghẽn mũi, họng do đờm, chất nhày.

• Tinh dầu khuynh diệp (eucalyptus), trong đó thành phần quan trọng nhất là 1,8-cineole (trên 80%), đây là một hợp chất có khả năng chống oxy hóa, chống viêm và giảm đau mạnh, dễ dàng được hấp thu qua đường uống hoặc qua đường hô hấp. Tinh dầu khuynh diệp được liệt kê vào hàng những loại tinh dầu tốt nhất cho việc chăm sóc đường hô hấp. Nó giúp cải thiện triệu chứng của nhiều bệnh hô hấp, bao gồm: bệnh hen suyễn, viêm phế quản, viêm xoang, cảm lạnh thông thường, ho và cảm cúm.

• Tinh dầu kinh giới (oregano) Tinh dầu kinh giới giúp làm sạch đường hô hấp, loại bỏ những chất nhầy và đờm, giúp giảm cảm giác khó chịu. Làm dịu những cơn đau do viêm họng và ho, rất hữu ích trong việc điều trị và phòng ngừa các bệnh đường hô hấp.

Một công dụng khác của tinh dầu kinh giới là chống dị ứng. Tinh dầu này giúp làm dịu các phản ứng dị ứng. Nó không chỉ giúp giảm mẫn cảm với các tác nhân gây dị ứng mà còn giúp giảm mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng dị ứng.

CƠ CHẾ HOẠT ĐỘNG CỦA TINH DẦU

Cơ chế tác động chính xác của tinh dầu phần lớn chưa được biết đến vào thời điểm này, nhưng thông quakết quả của nhiều nghiên cứu khác nhaungười ta ghi nhận dầu khuynh diệp, dầu kinh giới có một số tác động kháng khuẩn và chống viêm, đặc biệt là trong điều trị viêm đường hô hấp. Tác dụng chống viêm đã được chứng minh trong mô hình thí nghiệm trên động vật thấy có liên quan đến hoạt động chống oxy hóa. Tinh dầu bạc hà còn có tác động như một chất gây tê cục bộ trên đường hô hấp và gây ra sự ức chế các cơn ho.

MỘT SỐ KẾT QUẢ THỬ NGHIỆM

Ở người, dầu khuynh diệp đã được chứng minh là có tác dụng kháng khuẩn đối với vi khuẩn gây bệnh trong đường hô hấp (Salari 2006). Dầu khuynh diệp cũng có khả năng kích thích hệ thống miễn dịch bằng cách ảnh hưởng đến khả năng thực bào của các đại thực bào (Serafino,2008).

Serpil Kahya (2015),dùng hỗn hợp tinh dầu gồm  10 % eucalyptus và 10% mentholđể xem có ảnh hưởng đến sự nhiễm bệnh trong tự nhiên doMycoplasma gallisepticum(MG) trong đàn gà đẻ trứng thương phẩm hay không.

Kết quả kiểm tra huyết thanh học trong nhóm đối chứng (không dùng tinh dầu) cho thấy sự gia tăng dương tính MG từ 25% đến 40%, nhưng không có thay đổi trong nhóm gà có sử dụng tinh dầu. Trong khi đó xác định bằng phương pháp PCR cho thấy có sự giảm đáng kể từ 100% xuống 20% trong nhóm gà dương tính MG khi có sử dụng tinh dầu.

Elbestawy và ctv. (2016), đã sử dụngmột hỗn hợp các loại dầu gồm eucalyptus 15% và menthol 5% với liều 0,5ml/lít nước uống đã được thử nghiệm để đánh giá hiệu quả của nó đối với nhiễm trùng Mycoplasma gallisepticum, hiệu suất tăng trưởng và đáp ứng miễn dịch với vắc-xin dịch tả gà của gà thịt thương phẩm. Kết quả cho thấy việc sử dụng các loại tinh dầu có tác dụng tốt đối với tăng trọng, đáp ứng miễn dịch tốt khi chủng ngừa vắc-xin dịch tả gà và giảm điểm tổn thương trên phổi của gà bị CRD.

Theo kết quả nghiên cứu mới nhất của Petrolli và ctv. (2019), dầu khuynh diệp cấp qua nước uống hoặc qua đường phun có thể được sử dụng cho gà thịt bị stress nhiệt, không gây ảnh hưởng xấu đến hiệu suất, các thông số huyết học và số lượng bạch cầu. Ngoài ra, dầu khuynh diệp còn có khả năng kiểm soát hiệu quả hệ vi sinh vật đường hô hấp của những con gà có sử dụng tinh dầu.

PGS TS Lê Văn Thọ

Cố vấn kỹ thuật

Công ty Liên doanh Bio-Pharmachemie