Khô dầu đậu nành (Soybean Meal – SBM) là nguồn protein thực vật được sử dụng phổ biến nhất trong ngành thức ăn chăn nuôi nhờ hàm lượng đạm cao (44–48%) và thành phần acid amin tương đối cân đối. Trong thức ăn cho lợn và gia cầm, SBM chiếm tới 20–35% khẩu phần, tùy giai đoạn sinh trưởng của vật nuôi (Toomer et al., 2024). Bên cạnh đó, SBM còn cung cấp năng lượng trao đổi (ME) khoảng 2300–2600 kcal/kg và giàu lysine – acid amin giới hạn đầu tiên trong các loại ngũ cốc.

Với đặc điểm là sản phẩm sau khi ép dầu từ hạt đậu nành, SBM có chi phí hợp lý và độ sẵn có ổn định, góp phần quan trọng trong việc giảm giá thành thức ăn chăn nuôi. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng, người chăn nuôi cần hiểu rõ sự khác biệt giữa các loại SBM, các yếu tố kháng dinh dưỡng và kỹ thuật xử lý, phối trộn trong khẩu phần.

Giá trị dinh dưỡng và đặc tính sinh học

Khô dầu đậu nành có giá trị sinh học cao nhờ tỷ lệ lysine, threonine và tryptophan phù hợp với nhu cầu của lợn và gia cầm (Deng, Duarte, & Kim, 2023). Khi kết hợp với ngô, SBM giúp cân đối tỷ lệ acid amin thiết yếu, tăng hiệu suất sử dụng protein và cải thiện khả năng tăng trưởng. Thành phần carbohydrate trong SBM chủ yếu là oligosaccharide không cấu trúc, có thể gây sinh hơi nếu không được xử lý thích hợp.

Ngoài ra, SBM còn cung cấp vitamin nhóm B (choline, niacin, riboflavin) và các khoáng chất như Ca, P, Mg, Mn. Tuy nhiên, phần lớn phospho tồn tại ở dạng phytate, có khả năng hấp thu thấp; do đó, cần bổ sung enzyme phytase để tăng hiệu quả sử dụng khoáng và giảm phát thải môi trường (Deng et al., 2023).

Các yếu tố kháng dinh dưỡng

Các thành phần kháng dinh dưỡng trong SBM bao gồm:

Chất ức chế trypsin (Bowman–Birk và Kunitz): giảm hoạt tính enzyme tiêu hóa protein, làm phì đại tuyến tụy và giảm hấp thu đạm.

Lectin: gắn vào tế bào ruột, cản trở trao đổi chất.

Phytate: tạo phức với Ca, Zn, Fe, hạn chế hấp thu khoáng.

Oligosaccharide như raffinose, stachyose: lên men tạo khí trong ruột non.

Theo Toomer et al. (2024), hàm lượng chất ức chế trypsin trong đậu nành thô dao động 20–35 g/kg, trong khi ngưỡng an toàn cho vật nuôi chỉ khoảng 4 g/kg. Việc xử lý nhiệt đúng cách (ép đùn, rang hoặc hấp) giúp giảm mạnh hoạt tính trypsin, nhưng nếu quá nhiệt có thể phá hủy acid amin lysine.

Phương pháp xử lý và tối ưu hóa chất lượng khô dầu

Các dạng xử lý phổ biến giúp tăng khả năng tiêu hóa và giảm yếu tố kháng dinh dưỡng bao gồm:

Ép đùn ẩm hoặc khô: nhiệt độ 135–160 °C làm phá hủy phần lớn chất ức chế, đồng thời giữ lại protein dễ tiêu.

Lên men sinh học (với Bacillus subtilis hoặc Lactobacillus spp.): giảm trypsin inhibitor, làm tăng tỷ lệ peptide hòa tan và kích thích vi sinh vật có lợi đường ruột của lợn con (Deng et al., 2023).

Phối trộn enzyme (protease, xylanase, phytase): tăng khả năng phân giải đạm và phospho, đặc biệt trong khẩu phần giàu SBM.

Trong thực hành, SBM lên men (Fermented Soybean Meal – FSBM) có thể thay thế hoàn toàn bột cá trong khẩu phần lợn con mà không ảnh hưởng đến tăng trọng hoặc sức khỏe ruột, đồng thời giảm chi phí đến 10–15% so với công thức có nguồn đạm động vật (Deng et al., 2023).

Lưu ý khi sử dụng trong thức ăn cho lợn

Lợn con cai sữa (7–25 kg): Ưu tiên dùng SBM xử lý enzyme hoặc lên men để giảm phản ứng dị ứng và tiêu chảy sau cai sữa.

Lợn thịt: Có thể sử dụng SBM thông thường ở mức 20–25% khẩu phần, kết hợp enzyme protease hoặc phytase để cân bằng hấp thu đạm.

Lợn nái: SBM hỗ trợ duy trì năng lượng ổn định trong giai đoạn mang thai, đồng thời cải thiện tiết sữa khi phối hợp với nguồn năng lượng béo hợp lý (Toomer et al., 2024).

Nghiên cứu của Deng et al. (2023) chỉ ra rằng lợn con ăn khẩu phần thay thế 100% bột cá bằng SBM xử lý enzyme vẫn đạt tăng trọng trung bình 330–340 g/ngày, tương đương lô đối chứng, trong khi tiết kiệm chi phí nguyên liệu đến 8,7%.

Lưu ý khi sử dụng trong thức ăn cho gia cầm

Ở gia cầm, SBM chiếm khoảng 60–65% tổng lượng đạm trong khẩu phần (Toomer et al., 2024). Các thử nghiệm cho thấy SBM toàn béo (Full-Fat Soybean Meal – FFSBM) có thể bổ sung đến 15% trong khẩu phần gà thịtmà không ảnh hưởng đến tăng trọng hay hệ số chuyển hóa thức ăn (FCR). FFSBM có hàm lượng năng lượng cao hơn do chứa 18–20% chất béo, giúp giảm nhu cầu dầu bổ sung khi phối trộn.

Trong thức ăn gà đẻ, việc đưa FFSBM ở mức 10–22% giúp cải thiện trọng lượng trứng (+1 g/trứng) và hệ số FCR nhờ nguồn acid béo không bão hòa và lecithin tự nhiên (Toomer et al., 2024). Ngoài ra, FFSBM giàu oleic (High-Oleic FFSBM) còn giúp giảm cholesterol trong lòng đỏ, ổn định cấu trúc vỏ và kéo dài hạn sử dụng trứng.

So sánh giá trị dinh dưỡng giữa các dạng SBM

(Theo Toomer et al., 2024; Deng et al., 2023)  

Các khuyến cáo kỹ thuật khi sử dụng

Chọn nguồn SBM chất lượng: xác định chỉ số urease (< 0,05 pH đv) và độ hòa tan protein trong KOH (70–80%) để đảm bảo không quá hoặc thiếu nhiệt.

Điều chỉnh methionine và cysteine: SBM thường thiếu hai acid amin chứa lưu huỳnh, do đó cần bổ sung methionine tổng hợp trong thức ăn cho gà, vịt và lợn.

Kết hợp enzyme ngoại sinh: Protease, xylanase, và phytase giúp tối đa hóa khả năng tiêu hóa dưỡng chất.

Kiểm soát oxy hóa lipid: Bổ sung chất chống oxy hóa (BHT, ethoxyquin hoặc α-tocopherol) để duy trì chất lượng trong SBM toàn béo.

Phối hợp nguyên liệu năng lượng hợp lý: Khi sử dụng SBM toàn béo, cần giảm lượng dầu bổ sung để tránh mất cân bằng năng lượng.  

Giá trị kinh tế và môi trường

Việc sử dụng SBM thay thế nguồn đạm động vật không chỉ giúp giảm chi phí 8–12% mà còn giảm phát thải khí nhà kính (CO₂ tương đương 0,6 kg/kg đạm) nhờ giảm lượng nitơ bài thải (Toomer et al., 2024). Đồng thời, SBM có tính ổn định cao về nguồn cung, phù hợp với chiến lược sản xuất bền vững trong chăn nuôi hiện đại.  

Kết luận

Khô dầu đậu nành là nguyên liệu cốt lõi trong công thức thức ăn cho lợn và gia cầm. Việc hiểu rõ giá trị dinh dưỡng, hạn chế yếu tố kháng dinh dưỡng và lựa chọn phương pháp xử lý phù hợp giúp tối ưu hiệu quả sử dụng nguyên liệu, giảm chi phí và nâng cao năng suất vật nuôi. Các nghiên cứu gần đây khẳng định rằng SBM xử lý enzyme hoặc lên men có thể thay thế hoàn toàn đạm động vật mà vẫn đảm bảo tăng trọng, hiệu quả thức ăn và sức khỏe đường ruột tốt.

Trong bối cảnh chi phí nguyên liệu ngày càng biến động, sử dụng SBM đúng kỹ thuật chính là giải pháp hướng đến chăn nuôi hiệu quả – bền vững – thân thiện môi trường.

Nguồn tin: Ecovet