[Chăn nuôi Việt Nam] – Chiều ngày 18/9, trong khuôn khổ Hội nghị Chăn nuôi Thú y về heo toàn cầu năm 2026 (IPVS 2026), TS. Nguyễn Văn Điệp, Tổng giám đốc Công ty Cổ phần AVAC Việt Nam đã có bài trình bày chủ đề: “Đánh giá độ an toàn và sự tồn lưu của vắc xin nhược độc Dịch tả lợn châu Phi” tới đông đảo đại biểu.

Theo đó, với những dữ liệu khoa học được thực hiện từ các thí nghiệm thực địa, TS. Nguyễn Văn Điệp cho rằng, khi vắc-xin nhược độc ASF đã được cấp phép lưu hành, quy định quản lý cần thay đổi chiến lược và các quy định về an toàn thực phẩm cũng như kiểm dịch để giảm thiểu việc tiêu hủy không cần thiết và quản lý lưu thông lợn một cách an toàn hơn.

TS. Nguyễn Văn Điệp trình bày tại hội thảo trong khuôn khổ IPVS 2026

Bối cảnh và đặt vấn đề

Theo TS. Nguyễn Văn Điệp, từ năm 2019 đến nay, Việt Nam đã phải gánh chịu thiệt hại nặng nề, dai dẳng với hơn 8 triệu con lợn bị tiêu hủy do ASF. Đó là lý do tại sao Chính phủ và các công ty vắc xin đã nỗ lực rất lớn để phát triển các loại vắc-xin hiệu quả. Hiện nay, có ba loại vắc-xin đã được cấp phép lưu hành cho thú y tại Việt Nam.

Trong số đó, vắc- xin nhược độc (sống) AVAC ASF LIVE đã chứng minh được độ an toàn và hiệu quả cao trong cả phòng thí nghiệm lẫn ngoài thực địa, chống lại hiệu quả virus ASF chủng thực địa thuộc genotype II. Cho đến nay, hơn 7 triệu liều đã được sử dụng cho các đàn lợn nuôi thương phẩm tại Việt Nam, Philippines, Indonesia và Nigeria, và quy mô sử dụng đang ngày càng tăng.

Vì đây là vắc xin sống, nhược độc, virus vắc-xin cần phải tồn tại và nhân lên ở mức độ thấp trong cơ thể vật chủ để kích thích đáp ứng miễn dịch. Do đó, các cơ quan quản lý cần có những đánh giá, giám sát nghiêm ngặt, liên tục về tính an toàn của vắc-xin sau lưu hành. Các thông tin về sự lây truyền, tính hiệu quả cũng như sự tồn lưu và phát tán của virus vắc-xin là cơ sở rất hữu ích cho việc quản lý an toàn thực phẩm và kiểm soát dịch bệnh. Câu hỏi thường gặp là liệu lượng virus vắc-xin nhược độc tồn dư ở trong thân thịt, nội tạng của lợn khi có còn khả năng gây bệnh hay không. Mục tiêu của nghiên cứu này là đánh giá sự tồn lưu của virus vắc-xin đến tuổi xuất chuồng, đồng thời xác nhận khả năng nhân lên của virus in vivo (trong cơ thể) và in vitro (trong phòng thí nghiệm) trên lợn mẫn cảm.

Phương pháp và kết quả nghiên cứu tại thực địa

Trong nghiên cứu này, theo TS. Nguyễn Văn Điệp và các cộng sự, đã tiến hành theo dõi đàn lợn tại hai trang trại:

Trang trại thứ nhất:

• Số lượng đàn: 100 con lợn từ một trại giống đảm bảo an toàn sinh học, có lịch sử âm tính với PRRS (tai xanh).
• Xét nghiệm ban đầu: Từng cá thể lợn được xét nghiệm để xác nhận âm tính với: ASF (Dịch tả lợn châu Phi), CSF (Dịch tả lợn cổ điển), FMD (Lở mồm long móng), Mycoplasma và Haemophilus parasuis.
• Kết quả ở tuổi xuất chuồng (5 – 5,5 tháng): Trong số 100 con lợn được theo dõi, có 2 con bị chết. Kết quả mổ khám xác định chúng không chết do ASF (âm tính với virus ASF). Sàng lọc DNA virus trong máu của 90 con lợn còn lại và mổ khám để phát hiện DNA virus trong các cơ quan nội tạng.
• Kết luận: Tất cả các mẫu đều âm tính, ngoại trừ một mẫu dương tính với giá trị Ct khoảng 37. Kết quả này cho thấy sự hiện diện và lây truyền của DNA virus ASF trong đàn lợn ở mức tối thiểu, và không có bằng chứng về sự tồn lưu đáng kể của virus vắc-xin.

Trang trại thứ hai

Cơ cấu đàn: 500 con lợn từ 6 đến 8 tuần tuổi. Đàn lợn này có tiền sử dịch tễ nhiễm PCV2 (Circovirus tuýp 2) và một số vi khuẩn khác. Lấy mẫu ngẫu nhiên 15 con để xét nghiệm, kết quả khẳng định đàn lợn âm tính mầm bệnh gây ASF, CSF, FMD, Mycoplasma Hemopleumonia, âm tính với kháng thể kháng ASF. Dù mẫu xét nghiệm dương tính với vi-rút PRRS, vi-rút PCV2, vi khuẩn Streptococcus suis và vi khuẩn Haemophilus parasuis, tuy nhiên thể trạng lâm sàng của đàn lợn vẫn khỏe mạnh.

Kết quả ở tuổi xuất chuồng: Đa số lợn khỏe mạnh và tăng trưởng bình thường. Tuy nhiên, có khoảng 5% số lợn xuất hiện triệu chứng hô hấp và tiêu chảy. Những người thực hiện thí nghiệm đã tách số lợn này sang khu vực riêng và xếp vào “nhóm điều trị”.

Mổ khám đánh giá: Chọn ngẫu nhiên 10 con từ nhóm khỏe mạnh và 5 con từ nhóm điều trị để mổ khám, phát hiện virus trong máu và nội tạng.

    Nhóm khỏe mạnh: Hầu hết các mẫu máu, thịt, tim và tủy xương đều âm tính. Chỉ có 2 con phát hiện thấy DNA virus trong nội tạng với tải lượng virus rất thấp (giá trị Ct khoảng 35 – 37).

    Nhóm điều trị: Phát hiện 2/5 con dương tính với DNA virus.

Kết luận, dữ liệu tại trang trại thứ hai cho thấy DNA virus vắc-xin có thể tồn lưu cho đến tuổi xuất chuồng và tỷ lệ phát hiện cao hơn ở nhóm lợn có nền bệnh nền (nhóm điều trị).

Thử nghiệm phân lập Virus và gây nhiễm thực nghiệm

Để xác định xem DNA virus phát hiện được bằng PCR có phải là virus sống có khả năng lây nhiễm hay không, nhóm nghiên cứu của TS. Nguyễn Văn Điệp và cộng sự đã tiến hành hai thử nghiệm:

Thử nghiệm phân lập in vitro: Gộp các mẫu dương tính PCR từ cả hai trang trại và tiến hành phân lập virus trên dòng tế bào đại thực bào DMAC (một dòng tế bào rất nhạy cảm để phân lập virus ASF). Kết quả là không thể phân lập được virus sống từ các mẫu dương tính PCR này. Ngược lại, ở phần đối chứng dương, tế bào xuất hiện bệnh lý tế bào (CPE) và hiện tượng tạo hấp phụ hồng cầu (hemadsorption) với các cấu trúc hoa hồng (rosarette formation) đặc trưng. Điều này chứng minh virus tồn dư trong các mẫu thực địa không thể nuôi cấy/phục hồi được trên dòng tế bào.

Thử nghiệm gây nhiễm in vivo: Nhóm nghiên cứu đã sử dụng các mẫu gộp dương tính PCR này để tiêm gây nhiễm cho lợn mẫn cảm theo đường tiêm bắp và theo đường uống (mỗi đường đưa sử dụng 3 lợn 4 tuần tuổi). Vào các ngày thứ 7, 14, 28 và 60 sau khi gây nhiễm, nhóm đã thu thập mẫu máu để chạy qPCR. Đến ngày thứ 60, tiến hành mổ khám để tìm DNA virus trong các cơ quan nội tạng. Kết quả là tất cả các mẫu đều âm tính bằng qPCR và cũng không phát hiện thấy kháng thể sau 60 ngày. Điều này chứng minh rằng các mẫu dương tính PCR ngoài thực địa không chứa virus có khả năng gây nhiễm và không thể truyền bệnh cho lợn khác thông qua tiếp xúc hoặc tiêm nhiễm.

Ý nghĩa thực tiễn và khuyến nghị chính sách

TS. Nguyễn Văn Điệp cho rằng, cần thay đổi chiến lược và các quy định về an toàn thực phẩm cũng như vận chuyển lợn

Theo TS. Nguyễn Văn Điệp, bất cập hiện tại đó là, theo quy định hiện hành tại Việt Nam, nếu một mẫu thịt hoặc lợn có kết quả dương tính bằng PCR, cơ quan chức năng thường diễn giải đó là một ca nhiễm bệnh (ổ dịch). Điều này gây áp lực và thiệt hại rất lớn cho các cơ sở giết mổ, nhà máy chế biến và người chăn nuôi, vì họ buộc phải tiêu hủy toàn bộ đàn lợn, toàn bộ quầy thịt tại lò mổ và phải tạm dừng hoạt động để tiêu độc khử trùng. Điều này gây ra tổn thất kinh tế khổng lồ cho người chăn nuôi và chủ cơ sở giết mổ.

Vì vậy, theo Tổng giám đốc AVAC, khi vắc-xin nhược độc đã được cấp phép lưu hành, và với đặc tính tồn lưu DNA virus vắc-xin trong thân thịt và nội tạng của lởn thời điểm xuất bán, quy định quản lý hiện tại không còn phù hợp nữa. Chính phủ cần thay đổi chiến lược và các quy định về an toàn thực phẩm cũng như vận chuyển lợn để giảm thiểu việc tiêu hủy không cần thiết và quản lý lưu thông lợn một cách an toàn hơn.

TS. Điệp kiến nghị định nghĩa về mầm bệnh ASF cần phải thay đổi. Việc xác định mầm bệnh không thể chỉ dựa vào một kết quả PCR dương tính đơn thuần, mà cần phải kết hợp giữa: (1) Kỹ thuật sinh học phân tử (như PCR và giải trình tự gen thế hệ mới – NGS để phân biệt chủng vắc-xin với chủng thực địa); (2) Triệu chứng lâm sàng và bệnh tích đại thể khi mổ khám (thông tin này giúp phân biệt với chủng virus ASF thực địa giống vắc-xin, tức vaccine-live virus); (3) Tiền sử dịch tễ sử dụng vắc-xin của trang trại. Nếu lợn dương tính với PCR nhưng hoàn toàn khỏe mạnh lâm sàng, không có bệnh tích khi mổ khám và có lịch sử tiêm vắc-xin, thì không được coi đó là mầm bệnh hay một ổ dịch.

Sau khi TS. Nguyễn Văn Điệp trình bày, một số đại biểu có những thắc mắc như:

Đại biểu: Sau khi tiêm vắc-xin, mất bao lâu thì virus vắc-xin ổn định hoặc hết bài thải để có thể quản lý lợn an toàn?

TS. Nguyễn Văn Điệp trả lời: Thông thường, điều này phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe đàn lợn và lứa tuổi khi tiêm. Nếu trang trại sạch bệnh nền, lợn có sức khỏe tốt, lợn to hơn, quá trình đào thải virus sẽ diễn ra nhanh hơn. Qua thực nghiệm, tôi thấy trong vòng 3 tuần, có thể phát hiện thấy virus (DNA) trong máu hoặc dịch tiết (mẫu ngoáy dịch mũi/hầu họng), và sau 3 tuần thì hầu như không còn có thể phát hiện thấy DNA virus trong máu. Khoảng thời gian 3 tuần là đủ để virus vắc-xin ổn định hoặc hết bài thải.

Đại biểu: Lợn ở tuổi xuất chuồng chỉ mang DNA virus hay ông đã phân lập được virus sống? Nếu lợn không khỏe mạnh thì sao?

TS. Nguyễn Văn Điệp: Chúng tôi chỉ phát hiện thấy DNA của virus bằng phương pháp PCR (với giá trị Ct rất cao, tức tải lượng thấp). Chúng tôi không thể phân lập được virus sống từ nuôi cấy tế bào lẫn trên động vật thí nghiệm. Do đó, có thể khẳng định vắc-xin này an toàn, virus tồn dư trong cơ quan lympho ở mức thấp chỉ nhằm mục đích kích thích đáp ứng miễn dịch trong một thời gian và không có nguy cơ phát tán hay gây dịch ngoài thực địa. Tất nhiên, ngoài thực tế, tình trạng sức khỏe khác nhau của đàn lợn (như có bệnh nền) có thể cho ra các kịch bản khác nhau. Trong nghiên cứu này, chúng tôi xác định không có virus còn khả năng gây nhiễm từ các mẫu máu, mẫu mô của lợn tiêm vắc-xin ở thời điểm xuất bán.

Hà Ngân

Xem thêm:

Công bố báo cáo đánh giá tính an toàn vắc xin AVAC ASF LIVE đối với lợn giống  

Đánh giá hiệu quả bảo hộ vaccine AVAC ASF LIVE trước biến chủng genotype I/II