[Chăn nuôi Việt Nam] – Các thị trường nhập khẩu lớn như Trung Quốc, EU, Nhật Bản và Hoa Kỳ đang ngày càng siết chặt yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon, tiêu chuẩn môi trường và an toàn thực phẩm. Trong bối cảnh đó, lợi thế cạnh tranh không còn chỉ nằm ở giá thành hay sản lượng, mà phụ thuộc ngày càng lớn vào khả năng minh bạch hóa toàn bộ chuỗi cung ứng.

Carbon, truy xuất và dư lượng: “Cuộc sát hạch” buộc ngành chăn nuôi tái cấu trúc

Ngành chăn nuôi bước vào “thời đại dữ liệu”

Trong thương mại nông sản toàn cầu, các khái niệm như GACC, EUDR, ESG, carbon footprint hay MRL không còn là thuật ngữ kỹ thuật xa lạ. Chúng đang trở thành hệ thống tiêu chuẩn bắt buộc mà doanh nghiệp xuất khẩu phải đáp ứng nếu muốn duy trì hiện diện tại các thị trường lớn.

Đối với ngành chăn nuôi, sức ép này càng rõ nét hơn bởi sản phẩm động vật vốn thuộc nhóm hàng có mức độ kiểm soát an toàn thực phẩm cao nhất. Thịt, trứng, sữa hay sản phẩm chế biến từ động vật không chỉ bị kiểm tra về chất lượng cảm quan mà còn phải chứng minh được toàn bộ “lý lịch sản xuất” của chuỗi cung ứng.

Các nhà nhập khẩu hiện muốn biết vật nuôi được nuôi ở đâu, sử dụng loại thức ăn nào, có dùng kháng sinh hay chất cấm không, quy trình giết mổ ra sao, phát thải khí nhà kính ở mức nào và hệ thống phúc lợi động vật có đáp ứng yêu cầu hay không.

Điều đó đồng nghĩa ngành chăn nuôi đang bước từ mô hình “sản xuất sản phẩm” sang mô hình “sản xuất dữ liệu”. Mỗi trang trại, mỗi lô vật nuôi và mỗi nhà máy chế biến đều phải có khả năng truy xuất điện tử rõ ràng.

Trung Quốc không còn là thị trường “dễ tính”

Sự thay đổi mạnh mẽ nhất đang đến từ Trung Quốc – thị trường tiêu thụ khổng lồ của nông sản và thực phẩm Việt Nam. Việc Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) triển khai các quy định quản lý nhập khẩu mới cho thấy nước này đang chuyển hoàn toàn sang mô hình kiểm soát số hóa và đánh giá rủi ro dựa trên dữ liệu doanh nghiệp.

Với ngành chăn nuôi, điều này đặc biệt quan trọng bởi các sản phẩm thịt, nội tạng, tổ yến, sữa hay TĂCN đều thuộc nhóm có nguy cơ kiểm soát cao. Doanh nghiệp xuất khẩu hiện không chỉ phải đáp ứng yêu cầu về kiểm dịch mà còn phải duy trì hồ sơ điện tử đầy đủ về vùng nuôi, cơ sở giết mổ, nhà máy chế biến, hệ thống an toàn sinh học và lịch sử tuân thủ. Một lô hàng không truy xuất được nguồn gốc, sử dụng nguyên liệu không đạt chuẩn hoặc vi phạm dư lượng kháng sinh có thể khiến toàn bộ doanh nghiệp bị đưa vào nhóm rủi ro cao.

Điều đáng chú ý, xu hướng này đang buộc ngành chăn nuôi Việt Nam phải thay đổi cấu trúc sản xuất. Mô hình thu gom nhỏ lẻ từ nhiều hộ dân, thiếu nhật ký chăn nuôi và thiếu kiểm soát đồng nhất sẽ ngày càng khó đáp ứng yêu cầu xuất khẩu chính ngạch.

Carbon trở thành “rào cản mềm” mới của ngành chăn nuôi

Theo nhiều nghiên cứu, chăn nuôi là một trong những lĩnh vực phát thải khí nhà kính đáng kể của nông nghiệp toàn cầu, chủ yếu đến từ methane trong quá trình tiêu hóa của gia súc nhai lại, chất thải chăn nuôi và tiêu thụ năng lượng trong chuỗi sản xuất. Tại Việt Nam, phát thải từ chăn nuôi đang gia tăng cùng với quá trình chuyển dịch sang sản xuất quy mô lớn. Các hệ thống chuồng kín, làm mát, thông gió, chế biến thức ăn và logistics lạnh đều tiêu tốn lượng điện năng lớn.

Trong tương lai, nhiều thị trường có thể yêu cầu doanh nghiệp khai báo “dấu chân carbon” đối với từng sản phẩm thịt, sữa hoặc thực phẩm chế biến. Khi đó, 1kg thịt gà hay thịt heo không chỉ được đánh giá bằng giá bán mà còn bằng lượng phát thải tạo ra trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.

Đây là áp lực rất lớn nhưng cũng mở ra xu hướng tái cấu trúc ngành theo hướng “chăn nuôi xanh”. Các mô hình sử dụng năng lượng tái tạo, điện mặt trời áp mái, hầm biogas, tái sử dụng chất thải hữu cơ hay tối ưu hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) sẽ ngày càng trở thành lợi thế cạnh tranh.

Nhiều doanh nghiệp chăn nuôi lớn tại Việt Nam hiện đã bắt đầu đầu tư vào kinh tế tuần hoàn, phát điện từ biogas và quản trị phát thải như một phần trong chiến lược ESG nhằm đáp ứng yêu cầu từ các chuỗi bán lẻ quốc tế.

Dư lượng kháng sinh tiếp tục là “điểm nghẽn” lớn

Kiểm soát dư lượng tối đa cho phép (MRL) vẫn là thách thức lớn đối với ngành chăn nuôi Việt Nam. Không giống trước đây khi kiểm tra chủ yếu tập trung ở khâu cuối cùng, hiện nay các thị trường nhập khẩu đang chuyển sang kiểm soát toàn bộ quá trình sản xuất. Điều này đặc biệt nghiêm ngặt đối với thịt và thủy sản – nhóm hàng thường liên quan tới tồn dư kháng sinh, hóa chất thú y hoặc chất kích thích tăng trưởng. Nhiều hoạt chất kháng sinh từng được sử dụng phổ biến trong chăn nuôi hiện bị kiểm soát rất chặt tại EU, Nhật Bản và Hoa Kỳ. Các thị trường này liên tục hạ ngưỡng dư lượng về mức cực thấp hoặc cấm hoàn toàn một số hoạt chất có nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe người tiêu dùng.

Áp lực lớn nhất hiện nay nằm ở chỗ Việt Nam vẫn còn tỷ lệ chăn nuôi nông hộ cao. Việc sử dụng thuốc thú y, kháng sinh và thức ăn bổ sung ở nhiều nơi chưa được quản lý đồng bộ, khiến nguy cơ vi phạm dư lượng vẫn tồn tại.

Trong khi đó, thế giới đang chuyển mạnh sang mô hình “không kháng sinh”, chăn nuôi hữu cơ, phúc lợi động vật và an toàn sinh học cao. Điều này buộc doanh nghiệp phải đầu tư bài bản hơn vào vaccine, dinh dưỡng, quản lý môi trường chuồng trại và công nghệ kiểm soát dịch bệnh thay vì phụ thuộc vào kháng sinh như trước.

Doanh nghiệp chăn nuôi “đi trước” để thích ứng với luật chơi mới

Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon và tiêu chuẩn ESG, nhiều doanh nghiệp chăn nuôi lớn tại Việt Nam đã chủ động tái cấu trúc mô hình sản xuất theo hướng minh bạch và bền vững hơn như Mavin, C.P, Greenfeed, TH, Vinamilk… Đây không còn là câu chuyện “đón đầu xu hướng”, mà đã trở thành yêu cầu mang tính sống còn nếu muốn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Là một trong số ít doanh nghiệp tại Việt Nam phát triển chuỗi giá trị khép kín “Feed – Farm – Food”, Mavin Group được xem là ví dụ tiêu biểu cho xu hướng chuyển đổi này. Theo ông David John Whitehead – Tổng Giám đốc Tập đoàn, Mavin bắt đầu tích hợp ESG vào chiến lược tăng trưởng từ khá sớm, đặc biệt sau khi nhận được sự đồng hành của IFC – thành viên Nhóm Ngân hàng Thế giới vào năm 2022. Với doanh nghiệp, ESG không chỉ là yêu cầu tuân thủ mà là nền tảng để xây dựng mô hình chăn nuôi có khả năng thích ứng dài hạn trước biến động thị trường, dịch bệnh và các tiêu chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe.

Trên nền tảng chuỗi sản xuất khép kín, Mavin đã đẩy mạnh số hóa toàn bộ hoạt động quản trị thông qua hệ thống SAP ERP từ năm 2019 nhằm chuẩn hóa dữ liệu, kiểm soát nguyên liệu đầu vào và nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc. Đây được xem là yếu tố then chốt trong bối cảnh nhiều thị trường nhập khẩu đang chuyển từ kiểm tra chất lượng sản phẩm sang kiểm soát toàn bộ “hồ sơ dữ liệu” của chuỗi cung ứng.

Mavin hiện là một trong những doanh nghiệp nông nghiệp đầu tiên tại Việt Nam tiếp cận thành công các khoản vay xanh (Sustainability-Linked Loan) từ HSBC trong hai năm liên tiếp 2024-2025, đồng thời phát hành “Báo cáo Phát triển bền vững” theo chuẩn quốc tế từ năm 2023.

Trong bối cảnh yêu cầu về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng ngày càng cao, C.P. Việt Nam tiếp tục đẩy mạnh mô hình sản xuất khép kín Feed – Farm – Food nhằm nâng cao năng lực quản trị và chất lượng sản phẩm. Với 21 nhà máy cùng hơn 2.500 trang trại chính chủ và liên kết sau hơn 30 năm hoạt động tại Việt Nam, doanh nghiệp xây dựng hệ thống kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc xuyên suốt toàn chuỗi.

Tổ hợp CPV Food Bình Phước, tổng vốn đầu tư 250 triệu USD, giữ vai trò trung tâm trong chiến lược phát triển thực phẩm chế biến của doanh nghiệp. Nhà máy áp dụng đồng bộ các tiêu chuẩn quốc tế như HACCP, ISO 9001, ISO 22000 và BRC. Đáng chú ý, CPV Food Bình Phước là đơn vị đầu tiên tại Việt Nam và ngoài Thái Lan đạt chứng nhận CPF Food Standard PS 7818:2023 do BSI đánh giá. Hiện sản phẩm thịt gà chế biến của C.P. Việt Nam đã xuất khẩu sang nhiều thị trường như Nhật Bản, Singapore, Hồng Kông (Trung Quốc), Nga và Mông Cổ, khẳng định năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe.

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu đang chuyển mạnh sang cạnh tranh bằng dữ liệu, phát thải và tính minh bạch, những doanh nghiệp tiên phong đầu tư vào ESG, chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn sẽ có lợi thế lớn trong việc tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng thực phẩm quốc tế.

Trong “luật chơi” mới của thương mại toàn cầu, sản phẩm chăn nuôi muốn đi xa sẽ không chỉ cần an toàn và ngon, mà còn phải chứng minh được toàn bộ “câu chuyện dữ liệu” phía sau chuỗi sản xuất.

Thu Hằng